Gönye takımyıldızı (Norma) nedir? Gamma Normae, Karınca Bulutsusu ve Norma Kümesi
Gönye (Norma), Lacaille'in tanıttığı küçük bir güney takımyıldızı: Türkiye'den görülmez, ama içinde Karınca Bulutsusu, açık kümeler ve Büyük Çekici'nin merkezindeki Norma Kümesi var.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney Göksel Yarımküre; Akrep, Kurt, Pergel, Güney Üçgeni ve Sunak arasında
- Çap
- 165 derece kare (88 takımyıldız arasında 74.)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, 1751-52 (Ümit Burnu gözlemleri); IAU sınırları 1930
Gönye (Latince adıyla Norma, IAU kısaltması Nor), güney gökyüzünde Akrep ile Kurt'un hemen doğusunda duran küçük bir takımyıldızdır. Gökte 165 derece karelik bir alan kaplar ve 88 resmî takımyıldız arasında 74. sıradadır; adını dik açı çizmeye yarayan gönyeden alır, 18. yüzyılda Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille tarafından tanıtılmıştır. Türkiye'den pratikte görülmez.
Sönük ve sade bir desen olmasına karşın Gönye, gökbilimciler için zengin bir bölgedir: Samanyolu'nun şeridi içinden geçer, dürbünle görülebilen sekiz açık kümeye, ünlü bir gezegenimsi bulutsuya ve yaklaşık 2000 yıllık bir süpernova kalıntısına ev sahipliği yapar; üstelik yaklaşık 220 milyon ışık yılı ötede, Büyük Çekici denen kütle yoğunlaşmasının merkezine yakın Norma Kümesi de bu takımyıldızın doğrultusundadır. Bu madde adının kökenini, gökte nasıl bulunacağını, Türkiye'den neden görülmediğini ve içindeki başlıca cisimleri anlatıyor.
Genel bakış ve Türkçe adı
Takımyıldızın Latince adı Norma, tamlama (genitif) biçimi Normae'dir; yıldızlar bu yüzden "Gamma Normae" ya da kısaca "γ Nor" diye anılır. Türkçedeki karşılığı, Latince sözcüğün de gösterdiği alete uygun olarak Gönye'dir. TDK sözlüğü gönyeyi "dik açıları ölçmeye ve çizmeye yarayan dik üçgen biçiminde araç" diye tanımlar. Bazı Türkçe yayınlarda takımyıldızın "Cetvel" adıyla da geçtiğini not edelim; Lacaille'in aracı hem cetvel hem gönye olarak düşünülmüştür (aşağıya bakın).
Sağ açıklıkta (gökyüzünün boylamı gibi düşünülebilecek koordinat) yaklaşık 15 saat 12 dakika ile 16 saat 36 dakika, dik açıklıkta (gökyüzünün enlemi) ise −42,3° ile −60,4° arasında uzanır. Komşuları kuzeyde Akrep (Scorpius), kuzeybatıda Kurt (Lupus), batıda Pergel (Circinus), güneyde Güney Üçgeni (Triangulum Australe) ve doğuda Sunak (Ara) takımyıldızlarıdır. IAU'nun resmî sınırlarını 1930'da Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte çizmiştir; "Nor" kısaltmasını ise IAU 1922'de kabul etmiştir. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Adının kökeni: gökyüzündeki bir marangoz aleti
Gönye, Batlamyus'un sıraladığı kırk sekiz eski takımyıldızdan biri değildir. Lacaille, Ümit Burnu'nda kaldığı iki yıl boyunca güney yarımkürenin yaklaşık on bin yıldızını gözleyip kataloğa geçirdi ve Avrupa'dan görünmeyen, haritasız bölgelerde 14 yeni takımyıldız tasarladı. Bunlardan biri dışında hepsi, Aydınlanma Çağı'nın bilim ve sanat aletlerinin adını taşır: Pergel, Gönye, Hava Tulumbası, Mikroskop, Teleskop ve diğerleri.
Lacaille 1751-52'de bu takımyıldıza Fransızca "l'Équerre et la Règle", yani "gönye ve cetvel" adını verdi. Gönye, Pergel ve Güney Üçgeni 1756 tarihli güney gökyüzü haritasında bir teknik çizim takımının parçaları gibi gösterildi: gönye ve cetvel, pergel ve bir su terazisi. Güney Üçgeni'nin tepesinden sarkan terazi yüzünden bazı gökbilimciler adın "le Niveau" (su terazisi) olarak değiştiğini düşündü; ESO da Norma'yı İngilizce "The Level" diye anar. Her hâlükârda ad kısaltılıp Latinleştirilerek 1763'e gelindiğinde "Norma" biçimini almıştı. Latince "norma" dik açıyı belirleyen alet anlamına gelir; gönye karşılığı bu yüzden yerindedir.
Efsanesi var mı? Yunan, Türk ve başka anlatılar
Gönye'nin Yunan mitolojisinde bir hikâyesi yoktur; takımyıldız, Lacaille güney yarımküreyi haritalarken 18. yüzyılda kurulduğu için eski bir efsaneye bağlanmaz. Türk ve Anadolu gök anlatılarında da bu takımyıldıza bağlanan bir hikâyeye rastlamadık; zaten Anadolu'dan görülemeyen bir bölge olduğu için böyle bir geleneğin oluşması beklenmez. Türklerin gökyüzü geleneğine geniş bir bakış için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz. Gönye'nin hikâyesi aslında bilim tarihidir.
Türkiye'den görülür mü? Hangi ay, nasıl bulunur?
Gönye'nin tamamı yaklaşık 29° kuzey enleminin güneyindeki gözlemcilere görünür; Kuzey Yarımküre'nin ılıman kuşağından bakanlar için ufka çok yakın kalır. Türkiye'nin enlemleri yaklaşık 36° ile 42° kuzey arasındadır. Basit geometriyle bir cismin ufuktan en fazla yüksekliği "90° − enlem + dik açıklık" ile bulunur: takımyıldızın en kuzey ucu (−42,3°) Türkiye'nin en güneyinde bile ufkun ancak 12° kadar üstüne çıkar, 42° enleminde 6° kadardır. En parlak yıldızı Gamma2 Normae'nin dik açıklığı yaklaşık −50,2°'dir; 36° enlemde ufkun 4° kadar üstüne çıkabilir, yaklaşık 40° kuzeyinin ötesinde hiç yükselmez (hesapta atmosfer kırılması hesaba katılmamıştır). Ufka bu kadar yakın cisimler atmosferin bulanıklığı ve ışık kirliliği yüzünden fiilen gözlenemez. Yani Gönye Türkiye'den görülmez; gözlemek için Mısır'ın güneyi gibi daha güneydeki bölgelere, en iyisi Güney Yarımküre'ye gitmek gerekir.
Güney yarımkürede takımyıldız en uygun biçimde Haziran–Temmuz akşamlarında, saat 21.00 dolaylarında gökyüzünün yüksek noktasına yakındır; bu, orada kışın başına denk gelir.
Bulmak için Akrep'ten başlayın: Gönye, Akrep'in hemen güneyinde, Kurt'un doğusunda ve Sunak'ın batısında, sönük ama yıldızı bol bir alanda yer alır. Deseni Gamma, Delta, Epsilon ve Eta yıldızlarının çizdiği küçük bir kare belirler. Batı komşusu Pergel de aynı Lacaille takımındandır. Samanyolu'nun şeridi içinden geçtiği için karanlık bir gökyüzünde dürbünle çevre yıldız bakımından zengindir. Bulmayı kolaylaştırmak için gökyüzü haritası sayfamızdan yararlanabilirsiniz.
Başlıca yıldızları
Gönye'nin yıldızları sönüktür: en parlağı bile yalnız 4. kadir civarındadır. (Kadir, parlaklık ölçeğidir; küçük sayı daha parlak demektir, çıplak gözün kent dışındaki sınırına yakın değer yaklaşık 6,5'tir.) Takımyıldızın sınırları içinde 6,5 kadire kadar yalnızca 44 yıldız bulunur. Aşağıdaki değerler kaynaklardan yaklaşık olarak derlenmiştir.
| Yıldız | Özelliği |
|---|---|
| Gamma2 Normae (γ² Nor) | 4,0 kadir; takımyıldızın en parlağı. Yaklaşık 130-140 ışık yılı uzakta, kütlesi Güneş'in yaklaşık 2 katı, çapı yaklaşık 10 katı olan sarı-turuncu dev |
| Eta Normae (η Nor) | 4,65 kadir; ışıma gücü Güneş'in yaklaşık 66 katı olan sarı dev |
| Epsilon Normae (ε Nor) | Yaklaşık 530 ışık yılı uzakta; birbirini 3,26 günde dolanan iki mavi-beyaz yıldızdan oluşan tayfsal çift (yalnızca tayf çözümlemesiyle ayrılabilen yakın ikili) |
| Mu Normae (μ Nor) | 4,87-4,98 kadir arasında değişir; mavi süperdev (O9.7), bilinen en güçlü ışıyan yıldızlardan biri |
Gamma2 Normae, çevresinde görünen Gamma1 ile gerçek bir çift değildir: Gamma1 yaklaşık 1500 ışık yılı uzaktaki sarı-beyaz bir süperdevdir ve aynı doğrultuda bulunmaktan ibaret bir "görsel çift" oluşturur. Mu Normae ise toz ve mesafe yüzünden sönük görünen, ama Güneş'in yüz binlerce katı ışıma gücüne sahip, kütlesi Güneş'in 30 katından fazla olduğu tahmin edilen bir yıldızdır; uzaklığındaki belirsizlik nedeniyle ışıma gücü için verilen aralık geniştir.
Değişen yıldızlar ve ötegezegenler
Gönye, Samanyolu'nun düzleminde yer aldığı için ilginç değişen yıldızlarla doludur. S Normae, 9,75 günlük dönemle yaklaşık 6,1 ile 6,8 kadir arasında parlaklık değiştiren bir Sefe değişenidir; periyodu ile ışıma gücü arasındaki ilişki sayesinde Sefeler uzaklık ölçmede "standart mum" işlevi görür. S Normae aynı zamanda NGC 6087 kümesinin merkezindedir. IM Normae, Samanyolu'nda bilinen yalnızca on kadar tekrarlayan novadan biridir; 1920 ve 2002'de patlamış, parlaklığı 18,3 kadirden 8,5 kadire çıkmıştır. R ve T Normae gibi Mira türü uzun dönemli değişenler de buradadır.
Takımyıldızda dört yıldız sisteminde ötegezegen bilinir. HD 330075, 3,4 günde dönen bir sıcak Jüpiter'e sahiptir; 2004'te duyurulan bu gezegen ESO'nun HARPS tayf ölçerinin bulduğu ilk gezegendir. HD 148156, HD 143361 ve HD 142415 çevresinde de Jüpiter boyutlu ya da daha kütleli gezegenler döner.
Açık kümeler: NGC 6087 ve NGC 6067
Açık küme, aynı gaz bulutundan doğmuş, gevşek bağlı bir yıldız topluluğudur. Gönye'de dürbünle görülebilen sekiz tane vardır. En parlağı NGC 6087 (S Normae Kümesi, Caldwell 89), toplam 5,4 kadir parlaklığında, yaklaşık 3300-3500 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 100 milyon yaşında ve 14 ışık yılı çapında bir kümedir. Merkezindeki Sefe S Normae'nin küme üyesi olduğu tayf ölçümleriyle doğrulanmıştır; bu sayede kümenin uzaklığı güvenle belirlenebilir.
NGC 6067 da yaklaşık 5,6 kadirdir, yaklaşık 102 milyon yaşındadır ve yaklaşık 900 Güneş kütlesi içerdiği hesaplanmıştır. İçinde QZ Normae ve V340 Normae adlı iki Sefe değişeni bulunur; bunlardan QZ Normae, kozmik uzaklık ölçeğinin kalibrasyonu için "çapa" olarak incelenmiştir. Her iki küme de zengin bir arka plan yıldız alanında kolay seçilmez.
Karınca Bulutsusu ve öteki gezegenimsi bulutsular
Gönye'nin en ünlü cismi Karınca Bulutsusu (Mz 3, Menzel 3)dur. Ömrünün sonuna gelmiş bir yıldızın savurduğu gazdan oluşan, iki yönlü (bipolar) bir gezegenimsi bulutsudur ve bir karıncanın baş ve gövdesine benzediği için bu adı alır; Hubble Uzay Teleskobu görüntüleri bu yapıyı ayrıntısıyla ortaya koymuştur. Bazı araştırmacılara göre merkezinde bir beyaz cüce ile bir dev eşten oluşan ikili bir sistem bulunur ve gazı bu çift biçimlendirmiştir. Gaz yaklaşık 50 km/s hızla genişler.
Shapley 1 (İngilizce "Fine-Ring Nebula", yani "ince halkalı bulutsu"), 1936'da Harlow Shapley'nin keşfettiği, yaklaşık 4900 ışık yılı uzaklıktaki bir halka biçimli gezegenimsi bulutsudur. Yaklaşık 8700 yaşındadır; halka görünümü, silindir biçimli bir yapıya tam eksenden bakmaktan ileri gelebilir.
Ölü yıldızların izleri: RCW 103 ve manyetar
Gönye'nin içinde birkaç ilginç yıldız kalıntısı vardır. RCW 103, yaklaşık 2000 yıl önce patlayan bir yıldızdan arta kalan süpernova kalıntısıdır; NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi'nin 2007'de yayımladığı görüntüye göre Dünya'dan yaklaşık 10.000 ışık yılı uzaktadır. Merkezindeki nötron yıldızı 1E 161348-5055, Chandra'nın ölçümüne göre yaklaşık 6,7 saatte bir dönmektedir; bu, bu yaştaki bir nötron yıldızı için çok yavaştır. Chandra ekibi olası bir açıklama olarak, yıldızın gözle görülemeyecek kadar sönük bir eşi bulunabileceğini ve eşten gelen gazla etkileşimin dönüşü yavaşlatmış olabileceğini öne sürmüştür.
SGR J1550-5418, yaklaşık 30.000 ışık yılı uzaklıkta, gama ışını parlamaları yapan bir manyetardır (çok güçlü manyetik alana sahip nötron yıldızı); yaklaşık 2,07 saniyede bir döner. XTE J1550-564 ise Güneş'ten yaklaşık 10 kat kütleli bir kara delik ile turuncu bir eşten oluşan X-ışını ikilisidir; kara delik, çevresindeki diskten madde fışkırtan bir "mikrokuasar"dır. Ayrıca yaklaşık 8000 ışık yılı uzaklıktaki Apep adı verilen üçlü sistem, iki Wolf-Rayet yıldızından oluşan bir çift ve üçüncü bir süperdev içerir ve 2010'lu yıllarda yapılan çalışmalarda uzun bir gama ışını patlaması adayı olarak gösterilmiştir.
Norma Kümesi ve Büyük Çekici
Gönye'nin en büyük sürprizi, takımyıldızın doğrultusunda, Samanyolu'nun tozlu şeridinin ardında saklanmasıdır. Norma Kümesi (Abell 3627), Dünya'dan yaklaşık 220 milyon ışık yılı uzaktaki zengin bir galaksi kümesidir ve kütlesinin Güneş kütlesinin yaklaşık katrilyon (1015) katı olduğu tahmin edilir. Yakın ve parlak olmasına rağmen, Samanyolu'nun toz ve yıldızlarının görünür ışığı perdelediği "kaçınma bölgesi"nde yer aldığı için ancak X-ışını, kızılötesi ve radyo gözlemleriyle ayrıntılı çalışılabilmiştir.
Bu doğrultu, 1980'lerde yedi gökbilimcinin (halk arasında "Yedi Samuray") 400 kadar eliptik galaksinin hareketini inceleyerek keşfettiği garip bir olguyla da bağlantılıdır: Yerel Grup'un da içinde olduğu galaksilerin hareketi, genişleyen evrenin beklenen akışından sapıyor ve belirli bir yöne doğru uyumlu bir akış gösteriyordu. Bu bölgeye Büyük Çekici (Great Attractor) denildi. Bugünkü anlayışa göre Büyük Çekici tek bir cisim değil, geniş bir kütle yoğunlaşmasıdır ve Norma Kümesi bu bölgenin merkezine yakın en kütleli kümelerden biri sayılır; başka çalışmalar, Yerel Grup'un hareketine daha uzaktaki Shapley Süperkümesi'nin de büyük katkı yaptığını göstermektedir.

Samanyolu'nun kendi Norma Kolu da bu takımyıldızdan adını alır: Dünya'dan bakıldığında bu kol, Norma'nın doğrultusundan geçer. Galaksimizin yapısı için Samanyolu maddesine bakın.
İlginç bilgiler
- Gönye'de Alfa ve Beta Normae yoktur: Lacaille bu yıldızları Gönye'de adlandırmıştı, ama sonradan gökbilimciler onları Akrep'e aktardı (bugün N Scorpii ve H Scorpii). Bu yüzden takımyıldızın en parlak yıldızı Alfa değil, Gamma2'dir.
- Gönye'nin Mart ayında etkin olan, zayıf bir meteor yağmuru vardır: Gama Normidleri, 7-23 Mart arasında etkindir ve 15 Mart'ta doruğa çıkar.
- Lacaille'in 14 takımyıldızından biri hariç hepsi alet adlarını taşır; istisna, Masa Dağı'na ithaf edilen Masa (Mensa) takımyıldızıdır.

Verileri göster
| Alan (derece kare) | 165 |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 74. / 88 |
| En parlak yıldız | Gamma2 Normae, 4,0 kadir |
| Tanıtılışı | 1751-52 (Lacaille) |
| Resmî sınırlar | 1930 (Delporte) |
| Norma Kümesi | yaklaşık 220 milyon ışık yılı |
Kısaca
- Gönye (Norma), Lacaille'in 1751-52'de tanıttığı, adını dik açı çizen alete borçlu küçük bir güney takımyıldızıdır; eski bir efsanesi yoktur.
- Türkiye'den görülmez: en kuzey ucu bile Türkiye'nin en güneyinde ufkun yalnızca 12° kadar üstüne çıkar; tamamı yaklaşık 29° kuzey enleminin güneyinde görünür.
- En parlak yıldızı 4 kadirlik Gamma2 Normae'dir; Samanyolu içinden geçtiği için açık kümeler (NGC 6087, NGC 6067), Karınca Bulutsusu ve süpernova kalıntısı RCW 103 buradadır.
- Doğrultusundaki Norma Kümesi, Büyük Çekici denen kütle yoğunlaşmasının merkezine yakın en kütleli galaksi kümelerinden biri sayılır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















