Mizar nedir? Büyükayı'nın sapındaki dört yıldızlı sistem ve Alcor
Mizar (ζ Ursae Majoris), Büyük Kepçe'nin sapındaki yıldızdır; sönük eşi Alcor'la çıplak gözle ayrılan bir göz testi, aslında dört yıldızlı bir sistemdir.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Büyükayı (Ursa Major) takımyıldızı; Büyük Kepçe'nin sapının ortası
- Çap
- Mizar Aa ve Ab'nin her biri yaklaşık 2,4 Güneş yarıçapı
- Keşif
- 1617'de Galileo'nun teleskopla kaydettiği çift; Mizar A'nın tayf ikiliği 1890'da yayımlandı
Mizar, Büyükayı takımyıldızındaki "Büyük Kepçe"nin sapının ortasında duran, Bayer adlandırmasıyla ζ Ursae Majoris (Zeta Ursae Majoris) olan yıldızdır. Dünya'dan yaklaşık 83 ışık yılı uzaktadır ve çıplak gözle tek bir parlak yıldız gibi görünür. Aslında dört yıldızdan oluşan bir sistemdir; yanındaki sönük Alcor'la birlikte hem tarihî bir göz testi hem de çift yıldız astronomisinin başlangıç noktalarından biri olmuştur.
Mizar'ın adı ve gökyüzündeki yeri
Ad, Arapça mi'zar sözcüğünden gelir; kaynaklarda "önlük, örtü" ya da "kuşak" diye karşılanır. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 2016'da adı resmî olarak onayladı. Birliğin kurallarına göre bu ad yalnız sistemin Aa bileşenine aittir; ancak günlük kullanımda dört yıldızın tamamı için "Mizar" denir.
Mizar, Büyükayı takımyıldızının dördüncü en parlak yıldızıdır ve kepçenin sapında, uçtan ikinci sıradadır. Sapın diğer iki yıldızı Alioth ve Alkaid'dir; kepçenin çanak kısmının köşelerinden biri de Dubhe'dir. Bu yedi yıldızlık desen takımyıldızın kendisi değil, bir "asterizm"dir; Mizar ise bu desenin içindeki en ilginç yıldızdır.

Mizar ve Alcor: çıplak gözle görülen çift
Mizar'ın hemen yanında, gökyüzünde yaklaşık 12 yay dakikası uzakta Alcor adlı daha sönük bir yıldız bulunur. Türkçe kaynaklarda "Alkor" biçiminde de yazılır. Mizar'ın görünür parlaklığı yaklaşık 2,04 kadirdir (dört bileşenin toplamı); Alcor ise 3,99 kadirdir. İki yıldız arasındaki açı, dolunayın görünür çapının kabaca beşte ikisi kadardır; bu yüzden ayrı ayrı seçmek için hem karanlık bir gökyüzü hem de keskin bir göz gerekir. Ayrıntı için görünür parlaklık (kadir) sayfasına bakabilirsiniz.
Araplar bu ikiliye "at ve binici" adını vermiş, ikisini ayırt edebilmeyi bir görme keskinliği sınavı olarak kullanmıştır. Alcor'un Arapça adlarından biri "sönük olan", bir diğeri ise "unutulmuş" anlamına gelen sözcüklerle ilişkilendirilir. Bugün de ikiliyi ayırabilmek iyi bir göz testi sayılır; kentin ışıklarından uzaklaştıkça iş kolaylaşır (ışık kirliliği).
Alcor, Mizar'la aynı yönde hareket eden Büyükayı Hareketli Grubu'nun üyesidir. Ancak ikisinin birbirine kütleçekimiyle bağlı olup olmadığı kesin olarak gösterilmiş değildir. Aralarındaki uzaklık için yapılan tahmin yaklaşık 74.000 astronomik birim (0,5-1,5 ışık yılı arası bir aralık) olup belirsizliği büyüktür. Alcor'un uzaklığı için verilen değer yaklaşık 81,7 ışık yılıdır.
Teleskopla ilk görülen çift yıldızlardan biri
Mizar'ı teleskopla bakınca ikiye ayrıldığı görülür: parlak olan Mizar A ve yaklaşık 14,4 yay saniyesi uzaktaki daha sönük Mizar B. 1617'de Benedetto Castelli, Galileo Galilei'den Mizar'a teleskopla bakmasını istedi ve Galileo yıldızı ayrıntılı biçimde kaydetti. Bu nedenle Mizar, Avrupalılarca teleskopla görülen ilk çift yıldız olabilir; kaynaklar bu konuda "olabilir" diyerek temkinli davranır. 1650 dolaylarında Giovanni Battista Riccioli de Mizar'ı çift olarak yazdı.
Küçük bir teleskop ya da güçlü bir dürbün bu ayrımı görmeye yeter; başlangıç düzeyi hedefler için Teleskopla neler görülür? İlk gözlem için 10 hedef sayfasına bakabilirsiniz. Bu ikili "çift yıldız" kavramının en bilinen örneklerindendir. B bileşeni, A'ya en çok yaklaştığında yaklaşık 380 astronomik birim uzaktadır ve iki yıldızın birbirinin çevresini dönmesi binlerce yıl alır.

Verileri göster
| Görünür parlaklık | 2,04 kadir |
|---|---|
| Uzaklık | ~83 ışık yılı |
| Mizar A ile B arası | 14,4 yay saniyesi |
| Mizar A yörünge süresi | 20,54 gün |
| Mizar B yörünge süresi | 175 gün |
| Alcor'a uzaklık (gökyüzünde) | ~12 yay dakikası |
Dört yıldızlı sistem
Mizar'ın asıl şaşırtıcı yanı, teleskopla görülen iki yıldızın her birinin de ikili çıkmasıdır. Mizar A ve Mizar B'nin her biri bir "spektroskopik ikili"dir: bileşenler birbirine o kadar yakındır ki teleskopla ayrılmazlar, ancak tayf çözümlemesiyle ayırt edilirler. Bu yöntemde yıldız ışığındaki çizgilerin dönüşümlü olarak kayması iki yıldızın yörünge hareketini ele verir.
- Mizar A (Aa ve Ab): Birbirine çok benzeyen iki yıldız. Tayf türleri A2V, kütleleri yaklaşık 2,2 Güneş kütlesi, sıcaklıkları yaklaşık 9.000 K, yörünge süreleri 20,54 gündür. Yaşları yaklaşık 370 milyon yıl olarak verilir.
- Mizar B (Ba ve Bb): Baş yıldızı yaklaşık 1,85 Güneş kütlesinde; eşi yaklaşık 0,25 Güneş kütlesinde, daha sönük bir yıldızdır. Yörünge süresi yaklaşık 175 gündür.
Mizar A, tayf yöntemiyle bulunan ilk çift yıldızdır. Antonia Maury'nin tayf sınıflandırması çalışmaları sırasında fark edildi ve yörüngesi 1890'da yayımlandı. Mizar B'nin de spektroskopik ikili olduğu 1908'de anlaşıldı. 1996'da Navy Prototype Optical Interferometer ile Mizar A'nın iki bileşeni doğrudan görüntülendi; yöntemin ilkesi için interferometri sayfasına bakabilirsiniz.
Alcor da yalnız değildir: 2009'da birbirinden bağımsız iki ekip Alcor'un çok yakınında, yaklaşık 1 yay saniyesi uzakta sönük bir kırmızı cüce buldu (Alcor B, yaklaşık 8,8 kadir, yaklaşık 0,25 Güneş kütlesi). Alcor'un kendisi A5V tayf türünde bir yıldızdır. Böylece Mizar'ın dört yıldızına Alcor'un iki yıldızı eklenince topluluk altı yıldızlı bir sisteme dönüşür; ama Mizar ile Alcor'un gerçekten birbirine bağlı olup olmadığı yukarıda söylendiği gibi hâlâ tartışmalıdır.
Efsane ve kültürlerdeki yeri
Türkçede Büyükayı'nın kepçe şekli için bilinen en eski ad Yediger'dir; 11. yüzyıldan itibaren Yedigen olarak geçer. Türk halk astronomisinde bu yedi yıldız için Yedi Kağan, Yedi Uğru gibi adlar da anılır. Bu anlatılar Mizar'a değil kepçenin bütününe aittir; ayrıntı için Yedigen'den Büyük Kepçe'ye yazısına bakın.
Başka kültürlerde Mizar ve Alcor çoğu kez bir çift olarak anlatılır. Araplar için "at ve binici"dir. Hint astronomisinde Mizar, yedi bilgeden (Saptarişi) biri olan Vashistha ile, Alcor ise onun eşi Arundhati ile özdeşleştirilir. Haudenosaunee anlatısında ayıyı kovalayan üç avcıdan ikincisi Mizar'dır ve omzunda ayıyı pişireceği büyük bir kazanı, yani Alcor'u taşır. Mi'kmaq anlatısında Mizar "Chickadee" (bir kuş), Alcor ise onun yemek kabıdır. Yunan geleneğinde ise bütün yedi yıldız, Kallisto'nun ayıya dönüştürülmesi hikâyesine bağlı Büyükayı'nın bir parçasıdır.
Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Mizar'ın gökyüzündeki dik açıklığı (deklinasyon) yaklaşık +54°55'tir. Türkiye'nin enlemleri (yaklaşık 36-42° kuzey) için basit bir hesap, Mizar'ın hiç batmadığını gösterir: Kutup Yıldızı'nın çevresinde dönen yıldızlar arasındadır. Yine de alçak geçişte, özellikle güneydeki kıyı bölgelerinde, ufka çok yaklaşır ve engeller yüzünden görülemeyebilir. Bu, hesaba dayalı bir çıkarımdır; yerel ufuk koşulları değiştirir.
En iyi görünürlük, Büyük Kepçe'nin yüksekte olduğu ilkbahar ve yaz başı akşamlarıdır. Sonbahar ve kış başı akşamlarında kepçe kuzeyde alçaktır; bu yüzden Alcor'u seçmek zorlaşır. Gözlem için ışık kirliliğinden uzak bir yer seçin; öneriler için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberi işinize yarar. Önce Dubhe ve Merak'tan Kutup Yıldızı'nı bulup yönünüzü doğrulayın, sonra kepçenin sapındaki ortanca yıldıza bakın: Mizar'ın yanında küçük bir ışık nokta görürseniz Alcor'u buldunuz demektir.
Kısaca
- Mizar (ζ Ursae Majoris), Büyükayı'nın sapında yer alan ve yaklaşık 83 ışık yılı uzaktaki dört yıldızlı bir sistemdir.
- Yanındaki sönük Alcor'la birlikte çıplak gözle ayrılabilen ikili, geleneksel bir göz testidir; Mizar ile Alcor'un fiziksel olarak bağlı olup olmadığı kesin değildir.
- Teleskopla Mizar A ve B olarak ikiye ayrılır; 1617'de Galileo'nun kaydettiği bu çift, teleskopla görülen ilk çift yıldızlardan biri olabilir.
- Mizar A, tayf yöntemiyle keşfedilen ilk ikili yıldızdır (yörüngesi 1890'da yayımlandı); Mizar B de 1908'de spektroskopik ikili olarak bulundu.
- Türkiye'den yıl boyunca görülebilir; en iyi gözlem ilkbahar akşamlarında karanlık bir gökyüzünde yapılır.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















