Alkaid nedir? Büyük Kepçe'nin sapının ucundaki genç mavi-beyaz yıldız
Alkaid (Eta Ursae Majoris), Büyük Kepçe'nin sapının ucundaki, yaklaşık 104 ışık yılı uzakta duran genç ve hızlı dönen mavi-beyaz yıldızdır; Büyükayı hareket grubuna ait değildir.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Büyükayı (Ursa Major) takımyıldızı; Büyük Kepçe'nin sapının ucundaki yıldız
- Çap
- Güneş'in yaklaşık 5,8 katı (ekvatorda)
- Keşif
- Antik çağlardan beri çıplak gözle bilinir
Alkaid (Bayer adlandırmasıyla Eta Ursae Majoris, kısaca η UMa), Büyükayı takımyıldızındaki "Büyük Kepçe" deseninin sapının en uçta duran yıldızıdır. Yaklaşık 104 ışık yılı uzaktaki, Güneş'ten yaklaşık beş kat kütleli, mavi-beyaz renkli ve henüz çok genç bir ana kol yıldızıdır. Kepçenin yedi yıldızından en doğuda olanıdır ve beş yoldaşının aksine ortak bir hareket grubuna ait değildir.
Bu maddede Alkaid'in adını, gökyüzünde nasıl bulunacağını, Türkiye'den ne zaman ve nerede görüldüğünü, fiziksel özelliklerini ve kültürlerdeki yerini anlatıyoruz. Desenin bütünü için Büyükayı takımyıldızı maddesine, kepçenin öbür uçtaki işaretçi yıldızı için Dubhe maddesine bakabilirsiniz.
Adı ve anlamı
Alkaid adı Arapçadır. Kaynaklarda Arapça "qāʾid banāt naʿsh" tamlamasından geldiği, yani "cenaze teskeresinin kızlarının önderi" anlamına geldiği belirtilir. Ad, Arap gökyüzü geleneğindeki bir yoruma dayanır: kepçenin dört yıldızı bir teskere, sapın üç yıldızı ise teskerenin ardından yürüyen yas tutan kızlardır. Alkaid bu üç yıldızın en önde, yani sapın ucunda gelenidir. Aynı tamlamanın ikinci yarısı yıldızın ikinci adını da verir: Benetnasch (Benetnaş), "teskerenin kızları" demektir. Eski yazımlarda Elkeid biçimi de görülür.
Uluslararası Astronomi Birliği'nin yıldız adları çalışma grubu "Alkaid" biçimini resmî özel ad olarak kabul etmiştir. Türkçe astronomi yazınında da yıldız bu adla ya da "Eta Ursae Majoris" diye anılır; yıldız için ayrıca yerleşmiş bir Türkçe karşılık bulunmaz. Bayer sisteminde "eta" Yunan alfabesinin yedinci harfidir; bu da yıldızın Büyükayı'nın parlaklık sıralamasında yedinci olduğu anlamına gelmez, çünkü Bayer harfleri parlaklık sırasını her zaman izlemez. Alkaid'in görünür parlaklığı yaklaşık 1,86 kadirdir (bazı kaynaklarda 1,85); bu değer onu takımyıldızın üçüncü en parlak yıldızı yapar.
Gökyüzünde nerede? Nasıl bulunur?
Alkaid, kepçenin sapını oluşturan üç yıldızın dışta kalanıdır. Kepçenin çanağından başlayıp sapa doğru ilerlerseniz sırasıyla Alioth'u, ortadaki çift yıldız Mizar'ı (yanında sönük Alkor'la birlikte) ve en sonda Alkaid'i bulursunuz. Büyükayı'nın yıldızları gökyüzünde kolayca tanınır; Alkaid de bunların arasında çıplak gözle zorlanmadan seçilen, ilk bakışta parlak görünen bir yıldızdır.
Alkaid, gökyüzünde yol bulmak için de işe yarar. Sapın eğrisini aynı eğimle uzattığınızda gözünüz önce turuncu ve parlak Arcturus'a (Çoban takımyıldızı), ardından Spica'ya (Başak) varır. İngilizce gökyüzü gözlemcileri bu yöntemi "Arc to Arcturus, speed to Spica" (Arcturus'a kavis çiz, Spica'ya hızlan) diye özetler. Kepçenin öbür tarafı ise başka bir iş görür: çanağın dış kenarındaki Dubhe ve Merak, Kutup Yıldızı'nı gösterir. Yani aynı yedi yıldız hem kuzeyi hem de ilkbahar ve yaz gökyüzünün iki parlak yıldızını bulmanıza yardım eder.

Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Alkaid'in dik açıklığı yaklaşık +49° 19′'dür. Bu, yıldızın gök kuzey kutbuna yakın bir yerde durduğu anlamına gelir. Basit bir geometri hesabıyla, yaklaşık 40,7° kuzey enleminin kuzeyindeki yerlerde Alkaid hiç ufkun altına inmez. Bu enlem Türkiye'nin kuzey kesimine, yani Trakya'ya ve Karadeniz kıyısına denk gelir: Edirne, Kırklareli, Samsun, Sinop gibi yerlerde yıldız yılın her gecesi gökyüzündedir. İstanbul'un enlemi (yaklaşık 41°) bu sınırın hemen üstündedir; yıldız burada ufka çok yaklaşıp geçer.
Daha güneydeki şehirlerde durum değişir. Ankara (yaklaşık 39,9° kuzey) gibi yerlerde yıldız, en alçak noktasında ufkun bir derece kadar altına iner; Antalya ya da Hatay gibi güney kıyılarında bu miktar birkaç dereceyi bulur ve Alkaid günün belirli saatlerinde batmış olur. Buradaki rakamlar yıldızın dik açıklığından yapılan geometrik hesaplardır; gerçekte ufka yakın bir yıldızı binalar, dağlar ve atmosferin ışığı sönükleştirmesi görünmez kılabilir. Karşılaştırma için: Dubhe'nin dik açıklığı çok daha yüksek olduğundan Türkiye'nin her yerinden hiç batmaz.
Mevsimlere gelince, Büyükayı'nın sapı ilkbahar ve yaz başı akşamlarında kuzey gökyüzünde çok yüksekte, Alkaid'in kendisi ise tepe noktasının yaklaşık 8-12 derece kuzeyinden geçer. Sonbahar akşamlarında desen kuzey ufkuna yaklaşır; Kasım akşamlarında Alkaid ufkun hemen üstünde, en alçak noktasına yakındır ve gece ilerledikçe yeniden yükselir. Gözlem için ışık kirliliğinden uzak, kuzeye açık bir yer seçmek yeterlidir; böyle yerler için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakılabilir.
Fiziksel özellikleri: genç ve hızlı dönen bir B yıldızı
Alkaid'in tayf türü B3 V'dür. "B" mavi-beyaz renkli sıcak yıldızları, "V" ise hidrojenini çekirdeğinde helyuma çeviren ana kol yıldızlarını gösterir (ayrıntı için yıldız türleri ve tayf sınıfları maddesine bakın). Yayımlanmış ölçümlere göre kütlesi Güneş'in yaklaşık 5,1 katı, ışıma gücü Güneş'in yaklaşık 574 katıdır. Yıldız Güneş'ten çok daha parlaktır; bunun nedeni büyüklüğü değil, çok sıcak olmasıdır. Güneş'in yüzeyi yaklaşık 5.800 K iken Alkaid'in yüzeyi yaklaşık 16.000-18.000 K'dir.

Verileri göster
| Uzaklık | yaklaşık 104 ışık yılı |
|---|---|
| Görünür parlaklık | 1,86 kadir |
| Tayf türü | B3 V |
| Kütle | yaklaşık 5,1 Güneş |
| Işıma gücü | yaklaşık 574 Güneş |
| Yaş | yaklaşık 6 milyon yıl |
Çok hızlı dönen, basık bir yıldız
Alkaid'in en dikkat çekici özelliklerinden biri dönüş hızıdır. Tayf çizgilerinden ölçülen, bize bakan doğrultudaki dönme hızı (izdüşüm hızı) saniyede yaklaşık 154 kilometredir; gerçek ekvator hızı bundan düşük olamaz. Böyle hızlı dönen bir yıldız ekvatorunda şişer. Yayımlanan modellerde ekvator yarıçapı Güneş'in yaklaşık 2,9 katı, kutup yarıçapı yaklaşık 2,7 katı olarak verilir. Kutuplar daha sıcaktır (yaklaşık 17.700 K), ekvator daha serindir (yaklaşık 16.300 K). Bu olguya "kütleçekimsel kararma" denir: yıldızın şişmiş ekvatorunda yüzey çekimi azaldığı için ışık yoğunluğu da düşer.
Hızlı dönüş tayf çizgilerini genişletir. Ayrıca yıldızın etrafında zayıf bir gaz diskine işaret eden belirtiler olduğu bildirilmiştir. Bu tür ayrıntılar, Alkaid'in bir bakıma "ders kitabı" yıldızı olmasını sağlar: tayfı 1943'ten bu yana tayf sınıflandırmasında kullanılan dayanak noktalarından biridir.
Genç yaş
Alkaid'in yaşı yaklaşık 6 milyon yıl olarak hesaplanır; bu değerin belirsizliği oldukça büyüktür. Güneş'in yaşı yaklaşık 4,6 milyar yıldır; yani Alkaid, Güneş'in yaşının yaklaşık binde biri kadar yaşındadır. Kütlesi Güneş'ten çok daha fazla olduğu için çekirdeğindeki yakıtı Güneş'ten çok daha hızlı harcar ve ömrü çok daha kısadır. Bu kütledeki yıldızların ömürlerinin sonunda nasıl evrimleştiğini yıldızların yaşam döngüsü maddesinde okuyabilirsiniz. Gökbilimciler Alkaid'in çevresinde ne bir gezegen ne de bir yoldaş yıldız bulmuştur.
Uzaklığı yaklaşık 104 ışık yılı (ölçümdeki belirsizlik yaklaşık 0,8 ışık yılı) olduğundan, bugün gözünüze ulaşan ışık yaklaşık bir asır önce, 1920'lerin başında yola çıkmıştır. Uzaklık paralaks yöntemiyle ölçülür; Alkaid'in paralaksı yaklaşık 31,4 milisaniyedir.
Büyükayı Hareketli Grubu'nun dışında kalan yıldız
Büyük Kepçe'nin yedi yıldızı gökyüzünde birlikte görünür, ama uzayda birlikte hareket etmezler. Ortadaki beş yıldız (Merak, Phecda, Megrez, Alioth ve Mizar) yaklaşık 80 ışık yılı uzaklıkta, aynı yönde ilerleyen ve yaklaşık 400 milyon yıl önce birlikte doğduğu düşünülen Büyük Ayı Hareketli Grubu'nun çekirdeğindedir. Grubu 1869'da Richard Proctor fark etmiştir. Alkaid ve Dubhe ise grubun üyesi değildir; daha uzaktadırlar ve çok farklı yönlerde hareket ederler.
Bunun görünür sonucu, kepçenin şeklinin zamanla bozulmasıdır. Alkaid'in gökyüzündeki yıllık yer değişimi (özhareket) yaklaşık yılda 0,12 yay saniyesi olup yıldız bize doğru yaklaşık saniyede 11 kilometre hızla gelmektedir. Kaynaklarda yaklaşık 50 bin yıl sonra kepçenin bugünkü halinden tanınmaz hale geleceği belirtilir. Aşağıdaki tablo sap yıldızlarını karşılaştırır:
| Yıldız | Bayer adı | Görünür parlaklık (kadir) | Uzaklık (ışık yılı, yaklaşık) | Hareketli grupta mı? |
|---|---|---|---|---|
| Alioth | ε (epsilon) | 1,76 | 81 | Evet |
| Mizar | ζ (zeta) | yaklaşık 2,2 | 78-83 | Evet |
| Alkaid | η (eta) | 1,86 | 104 | Hayır |
Efsanelerde ve kültürlerde Alkaid
Sapın ucundaki yıldız, Büyük Kepçe'nin hikâyelerinde hep "sondaki" yıldız olarak yer alır. Antik Yunan'da bu yıldızlar bir ayının sırtı ve kuyruğuydu. Bilinen anlatıya göre Zeus'un sevdiği Kallisto, Hera'nın öfkesiyle ayıya çevrilir; oğlu Arkas onu avlamak üzereyken Zeus araya girer ve ikisini gökyüzüne yerleştirir. Batlamyus'un listesindeki bu takımyıldıza Yunanca "Büyük Ayı" anlamına gelen Arktos Megale denirdi; sap, ayının kuyruğunu çizer.
Arap geleneği ise yukarıda anlatılan teskere ve yas tutan kızlar yorumunu getirdi; Alkaid bu alayın önünde yürüyen kızdır. Çin'de yedi yıldız "Kuzey Kepçesi" anlamına gelen Beidou adıyla bilinir ve Alkaid bu desenin yedinci yıldızıdır; Çince adı Yáoguāng'dır (瑤光). Hint geleneğinde ise Büyükayı'nın yıldızları "yedi bilge" anlamına gelen Saptarişi olarak anılır ve Alkaid bu bilgelerden Marici ile eşleşir.
Türk kültüründeki izler için daha geniş bir yazımız var. Türkçe Vikipedi'nin Bahaeddin Ögel'e dayanarak aktardığına göre bu desenin Türk kültüründeki en eski adı "Yediger"di ve 11. yüzyıldan itibaren "Yedigen" olarak anıldı. Yıldızların tek tek Türkçe adlarının ise belgelenmiş bir listesi elimizde yok; Alkaid için ayrı bir Türkçe ad doğrulayamadığımız için uydurma bir ad vermiyoruz. Türk halk astronomisindeki daha geniş çerçeve için Yedigen'den Büyük Kepçe'ye: Büyükayı'nın Türk ve dünya efsaneleri yazısına ve Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Alkaid, Büyükayı takımyıldızının Alioth ve Dubhe'den sonra üçüncü en parlak yıldızıdır.
- Kepçenin yedi yıldızından en doğuda duran yıldızdır.
- Işığı bize ulaşana kadar yaklaşık 104 yıl yol almıştır; yani onu 2026'da görürken aslında 1920'lerin başındaki halini görürsünüz.
- Tayfı onlarca yıldır ölçüt olarak kullanılan, dönme hızıyla şekli bozulmuş genç bir yıldızdır.
- Alkaid'in adı, bir fosil deniz yıldızı cinsine (Alkaidia) verilmiştir.
Kısaca
- Alkaid (Eta Ursae Majoris), Büyük Kepçe'nin sapının ucundaki, yaklaşık 104 ışık yılı uzakta duran B3 V türünde mavi-beyaz bir yıldızdır; görünür parlaklığı yaklaşık 1,86 kadirdir.
- Kütlesi Güneş'in yaklaşık 5 katı, yaşı yaklaşık 6 milyon yıldır; saniyede yaklaşık 154 km hızla döndüğü için hafifçe basıktır.
- Dubhe ile birlikte Büyükayı Hareketli Grubu'na ait değildir; bu yüzden kepçenin şekli yavaş yavaş bozulacaktır.
- Türkiye'nin kuzey kesiminde (yaklaşık 40,7° kuzey enleminin kuzeyi) hiç batmaz; sapın eğrisi uzatılınca Arcturus ve Spica'ya varılır.
- Adı Arapça "teskerenin kızlarının önderi" anlamındadır; Çin'de Yáoguāng, Hindistan'da Marici adlarıyla anılır.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















