Düz Duvar (Rupes Recta) nedir? Bulutlar Denizi'ndeki ünlü fay sarpı
Düz Duvar, Ay'ın Bulutlar Denizi'nde yaklaşık 110-114 km uzanan fay sarpıdır; ilk dördünde gölgesiyle dik bir uçurum, son dördünde parlak bir çizgi gibi görünür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Ay'ın yakın yüzü, Bulutlar Denizi'nin güneydoğusu; yaklaşık 22° G, 8° B
- Çap
- Uzunluk yaklaşık 110-114 km, genişlik yaklaşık 1-3 km, yükseklik yaklaşık 240-300 m
- Keşif
- 1686'da Christiaan Huygens çizdi ve bir kılıca benzetti; Apollo 16 ve LRO (LROC) görüntüledi
Düz Duvar (Latince Rupes Recta, "Düz Sarp"), Ay'ın yakın yüzünde Bulutlar Denizi'nin güneydoğusunda uzanan, yaklaşık 110-114 kilometre uzunluğunda bir fay sarpıdır. Denizin batı yarısının doğu yarısına göre birkaç yüz metre çökmesiyle oluşmuş, yer yer 240-300 metre yüksekliğe ulaşan bir basamaktır. İsmine rağmen dik bir duvar değil, hafif eğimli bir basamaktır; ama alçak Güneş ışığında dimdik bir uçurum gibi görünür ve Ay'ın en çok bilinen yer şekillerinden biri sayılır.
Genel bakış: Ay'ın "duvarı" aslında yumuşak bir basamak
Düz Duvar, Ay'ın bize dönük yüzünde, yaklaşık 22° güney enlemi ile 8° batı boylamı dolayında yer alır. Bulunduğu ova, yaklaşık 715 kilometre çapındaki Bulutlar Denizi'dir; yani Ay denizi dediğimiz, eski lav akıntılarının doldurduğu koyu renkli bir bazalt düzlüğü. Düz Duvar bu düzlüğün doğu kesiminde, parlak Birt Krateri ile Thebit Krateri arasında uzanır.
Adı yanıltıcıdır. Fayın iki yanı arasındaki yükseklik farkı birkaç yüz metredir, ama bu fark yaklaşık iki üç kilometre genişliğe yayılmıştır. Eğim yaklaşık 10 derece olarak tahmin edilir. Yani sarp, sarp yamaç sayılacak kadar dik değildir; bir dağ yolundaki ilk rampadan biraz daha eğimli bir basamak gibi düşünmek doğru olur. Dik görünmesinin nedeni, gölgenin eğimi abartmasıdır.

Boyutlar ve yapısı
Düz Duvar'ın uzunluğu için kaynaklarda küçük farklar vardır: farklı derlemeler yaklaşık 110 ile 116 kilometre arasında değerler verir. Bunun bir nedeni, yapının tek parça olmamasıdır. NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı'nın (LRO) kamera ekibi, yapının tek ve kesintisiz bir kırık olmadığını, birbirini yanlamasına izleyen (basamaklı dizilmiş) birkaç fay parçasından oluştuğunu bildirir. Ekibin geniş açılı kamerayla ayırt ettiği en az beş büyük parçanın uzunlukları yaklaşık 8 ile 50 kilometre arasındadır. Uzunluğu kimin hangi parçayı saydığı da etkiler.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Uzunluk | yaklaşık 110-114 km (kaynağa göre birkaç km fark) |
| Yükseklik | yaklaşık 240-300 m |
| Genişlik | yaklaşık 1-3 km |
| Eğim | yaklaşık 10° (tahmin) |
| Konum | yaklaşık 22° G, 8° B |
| Yaş | en çok yaklaşık 3,2 milyar yıl (tahmin) |
LROC ekibi, yapıyı kendi yazısında "doğrusal yarık" (linear rille) olarak anar. Böyle yarıklar, Ay kabuğunun gerilip koptuğu yerlerde oluşan fay yapılarıdır; genişlikleri birkaç metreden kilometrelere kadar değişebilir. Düz Duvar'ın 1-3 km'lik genişliği bu sınıfın içindedir. Ekibin yayımladığı yakın plan bir görüntü, yapının sonradan çarpan bir kraterle kesildiğini de gösterir: Düz Duvar oluştuktan sonra bir çarpma fayın duvarından malzeme kazımış, sonra dökülen kayaç ve bloklar yamaçtan aşağı kaymıştır. Bu ilişki, sarpın görece yaşlı olduğunu ama hâlâ taze durduğunu birlikte anlatır.


Verileri göster
| Uzunluk | yaklaşık 110-114 km |
|---|---|
| Yükseklik | 240-300 m |
| Genişlik | yaklaşık 1-3 km |
| Eğim | yaklaşık 10° |
| Yaş | en çok 3,2 milyar yıl |
Nasıl oluştu?
Yaygın açıklamaya göre Düz Duvar bir normal faydır: kabuğun gerildiği yerde iki blok birbirinden uzaklaşır, bir blok diğerine göre aşağı kayar. Burada denizin batı tarafı (Birt Krateri'nin bulunduğu taraf) doğu tarafına göre birkaç yüz metre çökmüştür. Bu da sarpın batıya baktığı anlamına gelir. Kimi modellemeler, fayın yaklaşık 85 derecelik bir eğimle çok derinlere, onlarca kilometreye uzandığını tahmin eder; bu değer, yüzeydeki yumuşak basamağın aslında kabuğu derinden kesen bir kırığın görünen ucu olduğunu hatırlatır.
Hangi sürecin fayı başlattığı kesin değildir. Bir görüşe göre kırılma Yağmurlar Denizi'ni açan büyük çarpmanın sarsıntılarıyla başlamış, sonra Bulutlar Denizi'ni dolduran lav akıntılarının ağırlığıyla yeniden biçimlenmiştir. Bu bir hipotezdir, ölçülmüş bir kesinlik değildir. Yaşa gelince, sarpın en çok yaklaşık 3,2 milyar yıl önce oluştuğu tahmin edilir ve kimi araştırmacılar onu Ay'daki en genç normal faylardan biri olarak görür.
Düz Duvar'ı Ay'daki öteki fay türleriyle karıştırmamak gerekir. Bu sayfadaki fay gerilmeyle oluşmuştur. Haberini yayımladığımız LRO çalışmasındaki on binden fazla genç fay ise bunun tersidir: Ay iç kısmı soğudukça büzülür ve kabuk bindirme fayları oluşturur. Ayrıntısı Ay soğudukça büzülüyor haberinde anlatılıyor.
Işığa göre değişen görünüm: ilk dördün ve son dördün
Düz Duvar'ın ünü, ışığa duyarlılığından gelir. Ay'ın aydınlık ve karanlık yarısını ayıran çizgiye terminatör denir; bu çizginin yakınında Güneş ufka yakın olduğu için bütün kabartmaların gölgesi uzar. Düz Duvar'ın görüntüsü de ilk dördün civarında en çarpıcıdır: Güneş ışığı alçak bir açıyla gelir, sarp batıya doğru geniş bir gölge düşürür ve yapı dik bir uçurum izlenimi verir. Atlasımız en iyi zamanı Ay'ın 8-9. günü, yani büyüyen şişkin Ay'a yaklaşırken verir.
Ay'ın yaklaşık 22. gününde, son dördün civarında ise ışık ters yönden gelir. Batıya bakan yamaç doğrudan aydınlanır ve Düz Duvar gölge yerine parlak, ince bir çizgi olarak görünür. Aynı yer, iki hafta arayla neredeyse zıt iki görüntü verir. Dolunayda ise Güneş tepeden vurduğu için gölge kalmaz ve sarp neredeyse seçilemez; bu yüzden Düz Duvar'ı dolunayda aramak boşunadır. Ay evrelerinin sırası için Ay evreleri, Ay ve Güneş tutulmaları maddesine bakılabilir.
Keşif tarihi ve adları
Düz Duvar'ı bilinen ilk çizen kişi, Hollandalı bilim insanı Christiaan Huygens'tir (1629-1695). Huygens'i Satürn'ün uydusu Titan'ı 1655'te bulması ve Satürn'ün halkalarını açıklamasıyla tanırız; Düz Duvar'ı ise 1686'da gözleyip çizmiş ve görünümünü bir kılıca benzetmiştir. Bu yüzden Fransızcada hâlâ "Huygens'in Kılıcı" (Épée de Huygens) denir. İngiliz gözlemciler ise geleneksel olarak "Demiryolu" (The Railway) adını kullanmıştır.
Uzay çağında Düz Duvar'ı Apollo 16 görevinin yörüngeden çektiği eğik fotoğraflar ve LRO'nun görüntüleri belgeledi. LRO'nun kameraları sarpı bu kez gölgeli bir silüet olarak değil, yüzeyin metre ölçeğindeki dokusuyla gösterir; yukarıda söz ettiğimiz fay parçaları ve kazılmış duvar bu görüntülerden okunmuştur.
Çevresindeki yer şekilleri
- Birt Krateri: Fayın hemen batısında duran, yaklaşık 16 km çapında küçük ve parlak bir kraterdir. Adını İngiliz Ay haritacısı William R. Birt'ten (1804-1881) alır; ad 1935'te IAU tarafından kabul edilmiştir. Parlak olduğu için dolunayda bile kolay seçilir.
- Birt Yarığı (Rima Birt): Birt'in batısında yay çizen bir yarıktır. Kökeninin Düz Duvar'la ilgili olabileceği düşünülür.
- Thebit Krateri: Sarpın doğusundadır; çapı yaklaşık 57 km'dir ve iç içe geçmiş uydu kraterleriyle tanınır. Adı, Harran'da yetişen 9. yüzyıl matematikçisi ve gökbilimcisi Sâbit bin Kurra'nın Latinceleştirilmiş biçimidir. Thebit ve Düz Duvar, "Eski Thebit" denen, yaklaşık 220 km çapındaki çok daha yaşlı bir çarpma yapısının içinde yer alır.
- Güney ucundaki hilâl biçimli tepeler: Yaklaşık 17 km'lik bu tepe grubuna gayriresmî olarak "Stag's Horn Mountains" (Geyik Boynuzu Dağları) denir; ad IAU tarafından tanınmaz.
- Daha kuzeyde: Promontorium Taenarium burnu ve Alpetragius Krateri yer alır. Batıdaki 61 km'lik Bullialdus ile Bulutlar Denizi'nin geri kalanı Bulutlar Denizi maddesinde anlatılıyor; Ay'ın aynı güney-orta bölgesindeki Ptolemaeus, Alphonsus ve Arzachel kraterleri ise ayrı bir maddede ele alınıyor.

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?
Düz Duvar, Ay'ın bize dönük yüzünde olduğu için Türkiye'den her ay görülebilir; yeter ki doğru günü ve doğru aracı seçin. Ay atlasında yeri "22° G, 8° B", gözlem için uygun günler "9. gün" ve "22. gün (son dördün)" olarak verilir ve yapı için küçük bir teleskop önerilir. Çıplak gözle ya da küçük bir dürbünle sarp seçilmez; bu bilgi için Ay atlası sayfasındaki gözlem tablosuna da bakabilirsiniz.
Pratik bir plan şöyle olabilir:
- Yeni Ay'dan sonra yaklaşık 8-9. günü bekleyin; Ay akşam gökyüzünde olur.
- Bulutlar Denizi'ni bulun: Ay'ın güneybatı çeyreğinde, Tycho'nun kuzeyindeki geniş koyu ovadır. Tycho'yu Tycho Krateri maddesinden tanıyabilirsiniz.
- Denizin doğu kıyısında, terminatöre yakın, parlak küçük bir krater (Birt) arayın; hemen doğusunda gölgeli ince çizgi Düz Duvar'dır.
- İkinci fırsat olarak yaklaşık 22. günde, gece yarısından sonra doğan Ay'a bakın; bu kez fay ince parlak bir çizgi olarak görünür.
Teleskop seçimi, büyütme ve gözlem alışkanlıkları için yeni başlayanlar için teleskop ve dürbün rehberi işinize yarar. Fotoğraf çekmek isterseniz Ay fotoğrafı nasıl çekilir? yazısında telefon, dürbün ve teleskopla yapılan çekimlerin ipuçları var. Ay yüzeyindeki öteki gözlem hedeflerini karşılaştırmak için de benzer bir doğrusal yapı olan Alp Vadisi'ne bakabilirsiniz; o yapı Ay'ın kuzeyinde, Alp Dağları'nı yarar.
Sık karıştırılanlar
- "Duvar" değildir: İnsan yapısı ya da dik bir uçurum değil, yaklaşık 10 derece eğimli bir basamaktır.
- Vadi ya da çukur değildir: Düz Duvar'ın iki yanı arasında yükseklik farkı vardır; bir vadinin iki kenarı gibi simetrik değildir.
- Çarpma izi değildir: Bir kraterin çevresinde ışınlar ve fırlatılmış malzeme bulunur; Düz Duvar ise kabuğun kırılmasının izidir. Çarpma yapıları için Ay'ın yüzeyi maddesine bakılabilir.
- Her evrede aynı görünmez: İlk dördünde karanlık gölge, son dördünde parlak çizgi, dolunayda neredeyse hiçbir şey görürsünüz.
İlginç bilgiler
- Apollo 14, Bulutlar Denizi'nin kuzeyindeki Fra Mauro'ya indi. Düz Duvar ise bu bölgenin güneyinde kalır; iniş noktalarının yerleri için Apollo iniş yerleri maddesine bakılabilir.
- Düz Duvar, kuzeydeki Yağmurlar Denizi'ni açan çarpmanın sarsıntılarıyla ilişkilendirilen bir hipotezin konusudur; ama bu hipotez kesinleşmiş değildir.
- Bir fay olmasına rağmen Düz Duvar'ın yakın plan görüntülerinde, yamacı kesen bir kraterin kayaç bloklarını aşağı kaydırdığı görülür; yani yapı yalnızca durağan bir basamak değil, aşınma süreçleri de yaşamıştır.
Kısaca
- Düz Duvar (Rupes Recta), Bulutlar Denizi'nin güneydoğusunda uzanan, yaklaşık 110-114 km uzunluğunda, 240-300 m yüksekliğinde bir fay sarpıdır.
- Gerçekte dik bir duvar değil, yaklaşık 10 derece eğimli bir basamaktır; dik görünmesi gölgeden kaynaklanır.
- Denizin batı tarafı doğu tarafına göre çökmüştür; yaşı en çok yaklaşık 3,2 milyar yıl olarak tahmin edilir.
- İlk dördün civarında geniş bir gölge, son dördün civarında parlak bir çizgi olarak görünür; Türkiye'den küçük bir teleskopla izlenir.
- Christiaan Huygens 1686'da çizmiş ve kılıca benzetmiştir; Apollo 16 ve LRO görüntüleri yapıyı ayrıntılı olarak belgelemiştir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















