CASA nedir? ALMA ve VLA verisini işleyen radyo astronomi yazılımı
CASA, NRAO başta olmak üzere uluslararası bir ortaklığın geliştirdiği açık kaynaklı yazılımdır; ALMA ve VLA verisini kalibre edip görüntüye çevirir.
- Türü
- Yazılım
- Keşif
- 1992'de AIPS++ olarak başladı; 2004'te CASA adını aldı
CASA (Common Astronomy Software Applications; “Ortak Astronomi Yazılım Uygulamaları”), radyo teleskoplarının topladığı ham veriyi kalibre edip görüntüye ve tayfa dönüştüren, açık kaynaklı bir veri işleme yazılımıdır. ALMA ile ABD'nin Karl G. Jansky Çok Büyük Dizisi'nin (VLA) birincil veri işleme yazılımı olarak tanıtılır ve NRAO başta olmak üzere uluslararası bir ortaklık tarafından geliştirilir. Radyo astronomisinde çalışan bir öğrenci, amatör ya da araştırmacı için bu alanın fiilî standart aracıdır.

Verileri göster
| ALMA anten sayısı | 66 |
|---|---|
| ALMA yüksekliği | 5.058,7 m |
| VLA çalışan anten | 27 |
| VLA çanak çapı | 25 m |
| VLA bağımsız baz | 351 |
CASA ne işe yarar?
Tek çanaklı bir optik teleskop görüntüyü doğrudan bir kameraya düşürür. Radyo astronomisinde ise iş çoğu zaman farklıdır: ALMA ya da VLA gibi dizilerde onlarca anten aynı gök cismini aynı anda izler ve her anten çifti, cismin gökyüzündeki parlaklık dağılımının çok küçük bir parçasını ölçer. Bu yönteme interferometri denir. Ortada hazır bir fotoğraf yoktur; elinizde “görünürlük” (visibility) denen karmaşık sayılar vardır ve görüntü, bunların matematiksel olarak çözülmesiyle sonradan üretilir.
CASA bu zincirin bütün halkalarını kapsar: verideki hatalı kayıtları ayıklamak (flagging), antenlerin ve atmosferin yarattığı bozulmaları bilinen referans kaynaklarla düzeltmek (kalibrasyon), kalibre veriyi görüntüye çevirmek, görüntüdeki yapay izleri gidermek ve sonuçtan tayf, akı, haritalar gibi bilimsel ürünler çıkarmak. ALMA ve VLA'nın yayımlanan görüntülerinin ve bilimsel sonuçlarının ardında bu türden bir işlem hattı vardır. Radyo gözlemlerine genel bir giriş için radyo teleskobu sayfamıza da bakabilirsiniz.
Kısa tarihçe: AIPS++'tan CASA'ya
CASA'nın kökü, NRAO'nun 1980'lerin sonunda yazılım ihtiyaçlarını gözden geçirmesine ve eski AIPS (Astronomical Information Processing System) yazılımının yerini alacak bir proje başlatmasına uzanır. CASA belgelerine göre AIPS++ projesi 1992'de başladı; ağırlıklı olarak C++ ile yazıldı ve aralarında NRAO, ASTRON, Avustralya Teleskop Ulusal Tesisi (ATNF), Jodrell Bank ve BIMA'nın bulunduğu bir konsorsiyumun işiydi.
Kod tabanı 2004'te yeniden düzenlenip daha modüler bir yapıya geçirildi ve ortaya CASA adı çıktı. AIPS++'ın kullandığı Glish betik dilinin yerini Python aldı. Temel C++ kütüphaneleri ise “casacore” adıyla ayrıca korunuyor ve konsorsiyum üyeleri tarafından sürdürülüyor. Ardından ALMA'nın hayata geçmesiyle geliştirme ağırlıklı olarak NRAO'ya kaydı. ALMA 2011'in ikinci yarısında bilimsel gözlemlere başladı, Mart 2013'ten beri tam işletmede.
Bugünkü CASA 6, Python 3 üzerine kuruludur. 2022'de Publications of the Astronomical Society of the Pacific dergisinde yayımlanan ve 56 yazarlı “CASA, the Common Astronomy Software Applications for Radio Astronomy” makalesi, yazılımın güncel hâlini tanıtan başvuru kaynağıdır; makale NRAO, ESO, NAOJ ve JIVE kurumlarından yazarlar içerir.
Kim geliştiriyor, ücretli mi?
CASA'nın ana sayfası, yazılımın NRAO, Avrupa Güney Gözlemevi (ESO), Japonya Ulusal Astronomi Gözlemevi (NAOJ) ve JIV-ERIC (Avrupa VLBI Araştırma Altyapısı Konsorsiyumu) arasındaki uluslararası bir ortaklık olarak yürütüldüğünü belirtir. NRAO'nun indirme sayfası CASA'nın açık kaynaklı olduğunu ve kaynak kodunun herkese açık depolarda durduğunu söyler. Yazılımı indirmek ve kullanmak için bir ücret istenmez; ALMA ve VLA verisi ise gözlemevlerinin arşivlerinden alınır.

Hangi verilerle çalışır?
CASA'nın ana veri biçimi “Measurement Set” (MS) denen yapıdır; interferometrik radyo verisini tutmak için kullanılır. Yazılım tek çanaklı teleskopların, dizilerin (aperture synthesis) ve VLBI ağlarının verisini işleyebilir. 2022 makalesi; ALMA, VLA, VLASS gözlem programı ve Nobeyama 45 metrelik teleskobun kalibrasyon ve görüntüleme işlem hatlarının CASA üzerinde çalıştığını belirtir.
VLA'da bu zincir görünür bir iş akışıdır: NRAO'ya göre VLA gözlemleri otomatik olarak arşivlenir ve temel bayraklama ile kalibrasyonu CASA ile yapan bir boru hattı, her bilimsel gözlem bloğu bittiğinde kendiliğinden çalışır. Yani bir gözlemci, işlenmiş ilk sonuçlarla işe başlar; daha ileri ve incelikli analiz yine CASA'da yapılır. ALMA verisinde de durum benzerdir.
Radyo verisinden görüntü nasıl çıkar? tclean
CASA'nın en çok kullanılan görevlerinden biri görüntüleme ve arındırma (deconvolution) yapan tclean'dir. CASA belgelerindeki anlatıma göre mantık şöyledir:
- Kalibre edilmiş görünürlükler, “uv düzlemi” denen uzamsal frekans uzayında örneklenir. Antenler gökyüzünü eksiksiz örneklemediği için bu düzlemde boşluklar kalır.
- Veriler ağırlıklandırılır, düzenli bir ızgaraya yerleştirilir ve Fourier dönüşümüyle görüntüye çevrilir. Çıkan ilk görüntüye “kirli görüntü” (dirty image) denir; gerçek gökyüzü ile aletin yanıt işlevi olan PSF'nin (nokta yayılım işlevi) evrişimidir.
- CLEAN adı verilen arındırma algoritması, kirli görüntüdeki gerçek kaynakları PSF'nin bıraktığı yapay izlerden ayırmaya çalışır. Hogbom, Clark, çok ölçekli (multi-scale) ve çok terimli (multi-term) gibi seçenekler vardır; yayılmış emisyon için çok ölçekli algoritma, geniş bantlı tayf yapısı için çok terimli algoritma kullanılır.
- İşlem iç içe iki döngüyle yürür: küçük döngüde görüntü uzayında bileşenler bulunur; büyük döngüde gerçek veriye dönülüp yeni kalan artık hesaplanır. Durma ölçütü olarak artığın belirli bir eşiğe inmesi, en çok yineleme sayısı ya da gürültü tabanlı bir sinyal-gürültü sınırı kullanılabilir.
Ağırlıklandırma, sonucu doğrudan etkiler. “Natural” ağırlık duyarlılığı en yükseğe çıkarır ama çözünürlüğü en düşük bırakır; “uniform” ağırlık çözünürlüğü iyileştirir ama belgelere göre duyarlılıktan yaklaşık yüzde 20 kaybettirir. “Briggs” ağırlık, “robustness” parametresiyle ikisi arasında ayarlanabilir bir denge sunar (varsayılan değeri 0,0). Tüm bu seçimlerin sonucu, aynı veriden biraz farklı görünen haritalar olabilir; bu yüzden radyo astronomide görüntüleme bir tür zanaat sayılır.
Bu tür haritalardan elde edilen sonuçlar haberlerde de karşımıza çıkar; örneğin Betelgeuse'in yoldaşını VLA ve ALMA ile yakalayan çalışma ya da ALMA'nın gaz yığınındaki yıldız çekirdekleri bu gözlem ailesinin ürünüdür.
Görevler, araçlar ve komut satırı
CASA'da iki katman vardır. “Görevler” (tasks) yüksek düzeyli işlemlerdir: tclean (görüntüleme), gaincal, bandpass, fringefit, polcal (kalibrasyon), mstransform, concat, split (veri düzenleme), tsdimaging, sdcal, sdbaseline (tek çanak). “Araçlar” (tools) ise daha alt düzeydeki bileşenlerdir. Güçlü kullanıcılar bunlara doğrudan Python'dan erişir.
Tam kurulumda casa6/bin/casa komutu, kendi Python ortamıyla birlikte IPython tabanlı etkileşimli bir kabuk açar; isteğe bağlı bir günlük (logger) penceresi de gelir. Kendi Python ortamınıza pip ile kurduğunuzda ise import casatasks yazıp CASA görevlerini sıradan bir Python betiğinden çağırabilirsiniz. Bu kullanım, Astropy ile birleşen iş akışları için kolaylık sağlar.
Hangi işletim sistemlerinde çalışır?
CASA belgelerine göre yazılım Linux (RHEL ve Ubuntu) ve macOS'ta çalışır. Test edilen Python sürümleri 3.10 ile 3.13 arasındadır; NRAO'nun işletim yapılandırması ise RHEL 8 ve Python 3.10'dur. macOS tarafında 6.7 sürümüyle Intel Mac desteği bırakıldı; yalnızca Apple Silicon destekleniyor. NRAO ayrıca CASA Viewer'ın macOS paketlerinden çıkarıldığını bildiriyor. İki kurulum yolu vardır: Linux için tar arşivi ya da macOS için disk görüntüsü (tek parça dağıtım) veya pip ile ayrı ayrı kurulan modüller (casatools, casatasks, casaplotms, casaviewer, casashell ve paralel işleme için casampi).
Resmî listede Windows yoktur. Windows kullanan biri için olağan yol, Linux çalıştıran bir sanal makine ya da Linux alt sistemi kullanmaktır. ALMA ve VLA boru hatları yalnızca Linux (RedHat) üzerinde doğrulanmıştır; macOS'ta desteklenmez.
Güncel sürüm 6.7 serisidir. NRAO'nun indirme sayfasında genel kullanım için Python 3.12 ile gelen 6.7.6 sürümü görünüyor; sürüm numaraları sık değiştiği için indirmeden önce resmî sayfaya bakın.
Görselleştirme: CASA Viewer ve CARTA
CASA görüntü ürettikten sonra onu incelemek için ayrı bir görüntüleyici gerekir. Tarihsel olarak CASA Viewer bu işi yapardı; macOS paketlerinden çıkarıldığına yukarıda değinmiştik. Bunun yerine birçok kullanıcı ALMA, VLA ve SKA öncülleri için tasarlanan CARTA'yı kullanır. CARTA; ASIAA (Tayvan), IDIA (Güney Afrika), NRAO, Alberta Üniversitesi ve AusSRC'nin birlikte geliştirdiği, GPL v3 lisanslı bir araçtır. İstemci-sunucu mimarisiyle çalıştığı için gigabaytlardan terabaytlara varan veriyi uzaktaki bir sunucuda işleyip tarayıcıya görüntü olarak getirebilir. Sade FITS görüntüleri için SAOImage DS9 de bir seçenektir.
Türkçe desteği var mı?
CASA'nın arayüzü, belgeleri ve eğitim materyalleri İngilizcedir; baktığımız resmî kaynaklarda Türkçe bir sürüm ya da çeviri yoktur. Komutlar ve parametre adları İngilizcedir, hata iletileri de öyle. Radyo astronomi terimlerinin Türkçe karşılıkları için sözlük sayfalarımızı kullanabilirsiniz; interferometri bunlardan biri.
Kimin işine yarar, nasıl başlanır?
Araştırmacı ALMA ya da VLA verisiyle çalışıyorsa CASA neredeyse zorunludur; gözlemevleri de kendi işlem hatlarını CASA üzerinde kurmuştur. Lisansüstü öğrenci için en doğal giriş yoludur: CASA belgeleri, kalibrasyon ve görüntüleme tutorial'larını (CASAguides) ve atölye materyallerini içerir. Lisans öğrencisi ya da merak eden amatör ise ilk bakışta zorlanır. CASA, bir gökyüzü haritası ya da teleskop kontrol programı değildir; ön koşul olarak radyo interferometrisinin temel fikrini bilmek ve komut satırı ile Python rahatlığı gerekir.
Önerilen yol şudur: önce interferometriye genel bir giriş yapmak, ardından CASA belgelerindeki tutorial'lardan birini örnek veriyle baştan sona izlemek, sonra gerçek bir arşiv verisine geçmek. Bu arada işe başlamadan önce hangi gözlemevinin hangi arşivinden veri alacağınızı belirleyin; VLA verisi NRAO arşivindedir.
Benzer programlardan farkı
- AIPS ve MIRIAD gibi eski paketler: CASA belgeleri, AIPS ve MIRIAD görevlerinin CASA karşılıklarını gösteren bir sözlük içerir; yani CASA bu geleneği sürdürür. AIPS++'tan geldiği için soy ağacı AIPS'e dayanır.
- IRAF: Kitt Peak'te 1981'de başlayan, CCD gibi görüntüleme dedektörlerinin verisini (görüntü ve tayf) indirgemek için geliştirilmiş bir pakettir; CASA ise radyo interferometri verisine odaklanır. İki yazılım farklı gözlem türlerini işler.
- Astropy genel amaçlı bir astronomi kütüphanesidir. CASA'nın yaptığı kalibrasyon ve görüntüleme yerine geçmez, ama sonuçları sonradan analiz etmek için birlikte kullanılır.
- Aladin Sky Atlas ve TOPCAT katalog ve gökyüzü haritası aracıdır; ham interferometri verisi işlemez.
Gözlemevi ve teleskop arka planı
CASA'nın dayandığı iki büyük dizi, yazılımın neden bu kadar kapsamlı olduğunu da açıklar. VLA, New Mexico'nun San Agustin Ovası'nda, Y biçiminde dizilmiş 28 adet 25 metrelik radyo teleskoptan oluşur; aynı anda 27'si çalışır, biri bakımdadır. Antenler 21 kilometrelik üç kol boyunca raylar üzerinde kaydırılır, aynı anda en fazla 351 bağımsız baz oluşur. Açısal çözünürlük 0,2 ile 0,04 yay saniyesi arasındadır ve dizi 74 MHz ile 50 GHz arasında gözlem yapar. Yapı 1980'de açıldı ve 2012'de Karl G. Jansky adını aldı.
ALMA ise Şili'de, Chajnantor yaylasında, yaklaşık 5.058,7 metre yükseklikte 66 antenden oluşur: 50'si 12 metrelik ana dizi, kalan 16'sı Atacama Kompakt Dizisi'ndedir (dördü 12 metre, on ikisi 7 metre). Antenler 150 metre ile 16 kilometre arasında yer değiştirebilir. Yüksek ve kuru bir yer seçilmesinin nedeni, havadaki su buharının milimetre-altı sinyalleri zayıflatmasıdır. ALMA, Avrupa, ABD, Kanada, Japonya, Güney Kore, Tayvan ve Şili'nin ortak projesidir. Bu iki tesisin verisinden çıkan bilimsel sonuçlara ALMA'nın “ejderha yumurtası” çekirdeği örnek verilebilir.
Genel teleskop bilgisi için Teleskop nedir, nasıl çalışır? sayfamıza göz atabilirsiniz.
Kısaca
- CASA, ALMA ve VLA gibi radyo dizilerinin ham verisini kalibre edip görüntüye çeviren, açık kaynaklı bir veri işleme yazılımıdır.
- Kökü 1992'de başlayan AIPS++ projesine uzanır; 2004'te CASA adını aldı, bugün NRAO, ESO, NAOJ ve JIV-ERIC ortaklığıyla geliştirilir.
- Linux ve macOS'ta çalışır (Windows için resmî paket yok); Python ile bütünleşir; belgeleri İngilizcedir, Türkçe desteği yoktur.
- En çok kullanılan görevi tclean'dir; görünürlükleri Fourier dönüşümü ve CLEAN algoritmasıyla görüntüye çevirir.
- Araştırmacı ve lisansüstü öğrenci için asıl araçtır; amatör için ise interferometri bilgisi ve komut satırı alışkanlığı ister.
Aynı türdenTümü →
NASA Trajectory Browser nedir? Asteroit ve gezegen yörüngelerini arayan web aracıWeb tabanlı; NASA Ames Araştırma Merkezi, Görev Tasarım Bölümü
Gpredict nedir? Ücretsiz, açık kaynaklı gerçek zamanlı uydu takip programıLinux, Windows ve macOS (masaüstü)
Einstein@Home nedir? BOINC ile evde pulsar ve kütleçekim dalgası aramaWindows, macOS, Linux ve Android (BOINC istemcisi üzerinden; NVIDIA ve AMD ekran kartı desteği)
Backyard Worlds: Planet 9 nedir? Gönüllülerin kahverengi cüce aradığı projeWeb tarayıcısı (Zooniverse üzerinden; işletim sisteminden bağımsız)
Zooniverse nedir? Galaxy Zoo'dan doğan yurttaş bilimi platformu ve nasıl katılınırWeb tarayıcısı (işletim sisteminden bağımsız); bazı proje türleri için iOS ve Android uygulaması
PHD2 nedir? Uzun pozlamada iz kaymasını düzelten ücretsiz otomatik takip programıWindows, macOS ve Linux (Linux için Ubuntu paketleri toplulukça sağlanır); ASCOM ve INDI sürücüleriyle montür denetimi















