Avrupa Güney Gözlemevi

Avrupa Güney Gözlemevi (ESO), yerden gökyüzü gözlemi için kurulmuş hükûmetlerarası bir araştırma kuruluşudur. Resmî adı "Güney Yarımküre'de Astronomi Araştırmaları için Avrupa Örgütü"dür. Bugün 16 üye devleti var; Avustralya ise ortak ülke konumunda. Genel merkezi Almanya'da, Münih yakınlarındaki Garching'de bulunur, ama bütün teleskopları kuzey Şili'deki Atacama Çölü'ndedir. 750'yi aşkın çalışanı olan kurum, Avrupalı gökbilimcilere güney gökyüzüne ve dünyanın en gelişmiş yer teleskoplarından bazılarına erişim sağlar.

Tarihçe

Avrupa'nın ortak bir büyük gözlemevi kurması fikri, 1953 baharında Hollanda'daki Leiden Gözlemevi'nde Walter Baade ve Jan Oort tarafından ortaya atıldı. 26 Ocak 1954'te altı Avrupa ülkesinden gökbilimciler, güney yarımkürede ortak bir gözlemevi kurulması isteğini dile getiren bir bildiri imzaladı. O dönemde 2 metre ve üzeri açıklığa sahip bütün yansıtıcı teleskoplar kuzey yarımküredeydi; Samanyolu'nun merkez bölgeleri ve Macellan Bulutları gibi hedefler ise ancak güneyden incelenebiliyordu.

İlk planda teleskopların Güney Afrika'ya kurulması düşünüldü; ancak 1955-1962 arasındaki yer testleri And Dağları'nın daha iyi bir seçenek olduğunu gösterdi. ESO Sözleşmesi 5 Ekim 1962'de Belçika, Almanya, Fransa, Hollanda ve İsveç tarafından imzalandı; metin büyük ölçüde CERN'in kuruluş sözleşmesinden uyarlanmıştı. Otto Heckmann ilk genel direktör oldu ve 15 Kasım 1963'te gözlemevinin yeri olarak Şili seçildi. İlk ESO teleskobu 1966'da La Silla'da çalışmaya başladı. Kurumun Avrupa'daki birimleri 1980'de Garching'deki yeni genel merkeze taşındı.

Teleskoplar ve aletler

ESO, Şili'de üç gözlem alanı işletiyor; dördüncü bir alanda ise dünyanın en büyük optik teleskobunu inşa ediyor:

• La Silla: Santiago'nun yaklaşık 600 km kuzeyinde, 2.400 metre yükseklikte, kurumun ilk gözlem alanı. Burada 3,6 metrelik ESO teleskobu, 3,58 metrelik Yeni Teknoloji Teleskobu (NTT) ve 2,2 metrelik MPG/ESO teleskobu bulunur. 1989'da açılan NTT, ana aynasının biçimi bilgisayarla denetlenen dünyadaki ilk teleskoptu; "aktif optik" adı verilen bu teknik bugün bütün büyük teleskoplarda kullanılıyor.
• Paranal: Antofagasta'nın yaklaşık 120 km güneyindeki 2.635 metrelik Cerro Paranal dağında. Dört adet 8,2 metrelik teleskoptan oluşan Çok Büyük Teleskop (VLT) ile 4,1 metrelik VISTA ve 2,6 metrelik VST tarama teleskopları buradadır.
• Chajnantor: 5.100 metre yükseklikteki bu kurak plato, milimetre ve milimetre-altı dalga boylarında gözlem için idealdir. ALMA dizisi ile 12 metrelik APEX teleskobu buradadır. ALMA; Avrupa (ESO), Kuzey Amerika, Doğu Asya ve Şili'nin ortak projesidir.
• Cerro Armazones: Yapımı süren Aşırı Büyük Teleskop'un (ELT) yeri.

Teleskoplar o kadar rağbet görüyor ki her yıl yaklaşık 2.000 gözlem başvurusu yapılıyor; istenen gece sayısı, ayrılabilecek olanın dört ila altı katına ulaşıyor. Teleskopların ürettiği büyük veri yığını Garching'deki kalıcı arşivde saklanır.

Önemli görevler ve başarılar

• 2004'te VLT ile, bir kahverengi cücenin çevresinde dolanan 2M1207b gezegeninin görüntüsü alındı; bu, bir ötegezegenin ilk fotoğrafı olarak kayda geçti.
• La Silla'daki 3,6 metrelik teleskoba bağlı HARPS tayfölçeri, Gliese 581 sistemindekiler dahil çok sayıda ötegezegen buldu.
• Güneş'e en yakın yıldızın gezegeni Proxima b'nin varlığı ESO'nun gözlemleriyle doğrulandı.
• ESO tesisleri Samanyolu'nun merkezindeki kara deliğe dair güçlü kanıtlar sağladı ve bilinen en uzak gama ışını patlamasını gözledi.
• La Silla'daki teleskoplar, gama ışını patlamalarını dev yıldızların patlamasına bağlayan çalışmalarda ve SN 1987A süpernovasının incelenmesinde rol oynadı.

Bugün ve gelecek planları

Kurumun en büyük projesi, Cerro Armazones'te yükselen Aşırı Büyük Teleskop'tur (ELT). 39 metre çapındaki ana aynası 798 altıgen parçadan oluşacak; tamamlandığında görünür ve yakın kızılötesi ışıkta dünyanın en büyük teleskobu olacak. Sahada inşaat Haziran 2014'te başladı, proje 2023'te yarı yolu geçti. ESO'nun güncel takvimine göre teleskobun ilk deneme gözlemleri 2029'da, bilimsel aletlerle ilk gözlemler ise Aralık 2030'da yapılacak.

ELT'nin başka yıldızların çevresindeki gezegenleri ayrıntılı incelemesi, evrendeki ilk cisimleri görmesi, süper kütleli kara delikleri, karanlık madde ve karanlık enerjinin doğasını araştırması bekleniyor. Görüntüleri netleştirmek için gelişmiş uyarlanabilir optik sistemlerine dayanacak: 2,4 metrelik dördüncü aynası şimdiye kadar yapılmış en büyük uyarlanabilir ayna olacak.

ESO bilimsel çalışmaların yanında halkla da buluşuyor. Garching'deki genel merkez yerleşkesinde 26 Nisan 2018'de açılan ESO Supernova Planetaryumu ve Ziyaretçi Merkezi bu işi üstleniyor; Paranal ve La Silla da hafta sonları ziyaretçi kabul ediyor.

Bilmeye değer

• VLT'nin dört teleskobu Mapuche dilinde gök cisimlerinin adlarını taşır: Antu (Güneş), Kueyen (Ay), Melipal (Güney Haçı) ve Yepun (Akşam Yıldızı).
• Paranal, 2008'de James Bond filmi Quantum of Solace'ın bazı sahnelerine ev sahipliği yaptı.
• ESO ile CERN arasında 1970'te bir iş birliği anlaşması imzalandı; ESO'nun teleskop birimi bir süre Cenevre'de bir CERN binasında çalıştı.
• Chajnantor platosu, Hawaii'deki Mauna Kea Gözlemevi'nden 750 metre, Paranal'deki VLT'den ise 2.400 metre daha yüksektir.