Puro Galaksisi (M82) nedir? Büyükayı'daki yıldız patlaması galaksisi
Puro Galaksisi (M82), Büyükayı yönünde yaklaşık 12 milyon ışık yılı ötede, yıldızları Samanyolu'ndan on kat hızlı doğuran bir galaksidir; 2014'te SN 2014J süpernovası burada patladı.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Büyükayı takımyıldızı; M81 Grubu
- Çap
- Yaklaşık 40.000 ışık yılı
- Keşif
- 1774, Johann Elert Bode
Puro Galaksisi (M82), Büyükayı yönünde, yaklaşık 12 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir "yıldız patlaması" (starburst) galaksisidir; Türkçede "gökada" da denir. Merkezinde yıldızlar, Samanyolu'nun yaklaşık on katı hızla doğar ve bu yüzden gökyüzünün en çok incelenen galaksilerinden biri olmuştur. Komşusu Bode Galaksisi (M81) ile yaşadığı yakın geçişin bu patlamayı başlattığı düşünülür.
M82, Messier kataloğunda 82. sırada yer alır; NGC 3034 ve Arp 337 adlarını da taşır. Adını, kenardan görünen uzun ve ince biçiminden alır: İngilizcede "Cigar Galaxy", yani puro galaksisi. Aşağıda onu gökyüzünde nasıl bulacağınızı, içinde neler olduğunu ve 2014'te içinde patlayan süpernovayı bulacaksınız.
Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?
M82'nin gökyüzündeki konumu yaklaşık +69,7 derece deklinasyondadır; yani kuzey gök kutbuna yakın durur. Bu yüzden Türkiye'nin her yerinden bakıldığında hiç batmaz. Enlemi 36 ile 42 derece arasında değişen bir gözlemci için en alçak konumda bile ufkun yaklaşık 16-21 derece üstünde kalır. Ankara'dan bakınca en yüksekte yaklaşık 60 derece yükselir (enlem ve deklinasyondan hesaplanmıştır). İlkbahar akşamları yüksekte olduğu için gözlem için en elverişli dönem budur.
NASA'ya göre görünür parlaklığı 8,4 kadirdir (kadir sayısı küçüldükçe cisim parlar); çıplak gözle görülemez, ama dürbünle ve küçük teleskopla seçilir. Görünür boyutu yaklaşık 11 × 4 yay dakikasıdır. Bulmak için Dubhe'nin kuzeybatısına doğru tarayın: M82, daha parlak komşusu M81 ile aynı bölgede, onun yakınında ince bir çubuk gibi görünür. Fotoğraflardaki kırmızı filamentleri gözle görmek mümkün değildir. Karanlık gökyüzü için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.
Keşfi
M82'yi 1774'te Alman gökbilimci Johann Elert Bode buldu. 1779'da Pierre Méchain onu bağımsız olarak yeniden gözlemledi ve cisim Charles Messier'nin kataloğuna girdi. O dönemde bu cisimlere "bulutsu" deniyordu; galaksilerin Samanyolu'nun dışındaki ayrı yıldız adaları olduğu çok sonra anlaşıldı.
Fiziksel özellikleri
Uzaklığı için NASA ve ESA yaklaşık 12 milyon ışık yılı verir; bağımsız ölçümler 11,4 ile 12,4 milyon ışık yılı arasında değişir. Bu uzaklıkta galaksinin gerçek çapı yaklaşık 40.000 ışık yılı eder; yani Samanyolu'ndan belirgin biçimde küçüktür. Buna karşın ışıması büyüktür: Samanyolu'ndan yaklaşık beş kat, merkez bölgesi ise yaklaşık yüz kat parlaktır.
Galaksi bize yaklaşık 80 derecelik bir eğimle, neredeyse kenardan görünür. 2005'te yakın kızılötesi görüntülerin işlenmesiyle iki simetrik sarmal kol bulundu; yani M82'nin düzensiz bir galaksi sanılan yapısı aslında bozulmuş bir sarmal galaksiye benzer.
Yıldız patlaması nedir, M82'de nasıl işler?
Normal bir galaksi, elindeki gazı bir iki milyar yıl boyunca yavaş yavaş yıldıza çevirir. Yıldız patlaması galaksilerinde ise gaz çok daha hızlı tükenir; bu evre kısa sürer. Samanyolu'nda yıldız oluşum hızı yılda yaklaşık 3 Güneş kütlesidir, yıldız patlaması galaksilerinde ise yılda yüz Güneş kütlesine çıkabilir. M82 bu sınıfın prototipi sayılır ve NASA ile ESA, orada yeni yıldızların Samanyolu'ndakinden yaklaşık on kat hızlı doğduğunu belirtir. Çoğu yıldız patlaması, galaksilerin çarpışması ya da yakın geçişiyle başlar: gaz ve toz açısal momentum kaybedip merkeze doğru akar.
Hubble, M82'nin çekirdeğinde 197 genç ve kütleli yıldız kümesi buldu (2005). Ortalama küme kütlesi yaklaşık 200.000 Güneş kütlesidir. ESA'ya göre bu kümelerin çoğu yaklaşık 20 ışık yılı genişliğindedir ve bir milyona kadar yıldız içerebilir. Çekirdek yaklaşık 500 parsek genişliğindedir ve dört parlak yığın (A, C, D, E) içerir. Bu yığınlarda yaklaşık on yılda bir süpernova patlar.
Süper rüzgâr: galaksiden fışkıran gaz
Çok sayıda genç yıldızın ışınımı ve süpernova patlamaları, çekirdeği çevreleyen gazı disk düzleminin iki yanına doğru iter. Sonuçta galaksinin üstünden ve altından dışarı akan iki yönlü bir "süper rüzgâr" oluşur. Bu rüzgâr özellikle A ve C yığınlarına bağlanır. Hubble'ın 6 görüntülü mozaiği (24 Nisan 2006'da, teleskobun 16. yıl dönümünde yayımlandı) disk dışına taşan sıcak hidrojenin alev gibi filamentlerini gösterir.
NASA'ya göre bu rüzgâr sıkıştırdığı gazla milyonlarca yeni yıldızın doğmasına da yol açar. Ama aynı süreç yıldız yapımı için gereken malzemeyi tüketir ya da dağıtır; NASA, yıldız patlamasının muhtemelen birkaç on milyon yıl içinde sönmeye başlayacağını belirtir. SOFIA gözlemevinin HAWC+ kamerası, galaksinin manyetik alan çizgilerinin bu iki yönlü çıkışı izlediğini gösterdi.

M81 ile dans
M82'nin patlamasının ardında komşusu M81 vardır. Gökbilimcilerin tahminlerine göre iki galaksi yaklaşık 200-500 milyon yıl önce birbirine yakından geçti. Aradaki kütleçekimi M82'nin gazını merkeze doğru çekti; iki galaksiyi birbirine bağlayan büyük nötr hidrojen akıntıları da bunun izidir. Gökyüzünde aralarındaki görünür uzaklık yaklaşık 130.000 ışık yılı ediyor; gerçek uzaklıklarını belirlemek ise zordur. Ayrıntılı anlatım M81 sayfamızda yer alıyor.

Kara delikler ve ışıması çok güçlü pulsar
Merkezde yaklaşık 30 milyon Güneş kütlesinde bir kara delik olduğu yıldızların hareketinden bulundu. Ayrıca Chandra X-ışını Gözlemevi, merkezden yaklaşık 600 ışık yılı uzakta, 200 ile 5.000 Güneş kütlesi arasında bir "orta kütleli kara delik" adayı saptadı. Bu, kütlesi kesin belirlenmemiş bir adaydır.
2014'te NuSTAR uzay teleskobunun verileri, M82 X-2 adlı bir kaynaktan gelen X-ışını titreşimini ortaya çıkardı. Bu bir nötron yıldızıdır: 1,37 saniyede bir döner, eşinin etrafında yaklaşık 2,5 günde dolanır. Ama ışıması şaşırtıcıdır: yaklaşık on milyon Güneş'e eşdeğer enerji yayar ve bu, kütlesine göre kuramsal üst sınırın (Eddington sınırı) yaklaşık 100 katıdır. Bu nedenle o zamana dek bilinen en parlak pulsar olarak anıldı. Eşinden yılda yaklaşık 1,5 Dünya kütlesi kadar madde çektiği hesaplandı.

SN 2014J: 42 yılın en yakın Tip Ia süpernovası
21 Ocak 2014'te Londra Üniversitesi Gözlemevi'nde (Mill Hill) Steve Fossey ve dört öğrencisi, M82'de yeni bir yıldız fark etti. 0,35 metrelik teleskopla yaptıkları gözlem, 19.20 UT'de (Evrensel Zaman) yakalandı. Bu Tip Ia süpernova, SN 2014J adını aldı. Yaklaşık 11,5 milyon ışık yılı uzaklıktaki patlama, 42 yıl içinde keşfedilen en yakın Tip Ia süpernovası oldu ve 31 Ocak'ta yaklaşık 10,5 kadir ile en parlak hâline ulaştı; dürbünle seçilebiliyordu.
NASA'ya göre Tip Ia süpernovaları tutarlı tepe parlaklıkları sayesinde evrendeki uzaklıkları ölçmenin en iyi araçlarındandır ve 1998'de evrenin ivmeli genişlemesinin keşfinde temel rol oynadı. SN 2014J için Hubble, Spitzer, Chandra, NuSTAR, Fermi, Swift ve SOFIA birlikte gözlem yaptı. INTEGRAL, Tip Ia süpernovalarda ilk kez radyoaktif nikel-kobalt-demir bozunumunun gama ışını çizgilerini yakaladı. Hubble arşivinde patlayan yıldızın öncülü bulunamadı; bu bulgu, iki beyaz cüceli (çift dejenere) modeli destekler, ama tartışma sürer.
M82'de daha önce de süpernova bulunmuştu: 2004'te keşfedilen SN 2004am bir Tip II süpernovaydı.
Güncel gözlemler
Kasım 2023'te M82'deki bir manyetardan gelen gama ışını patlaması saptandı; bu, Samanyolu dışında görülen ilk bu türden olay ve bu tür olayların yalnızca dördüncüsüdür. Manyetarlar, olağanüstü güçlü manyetik alana sahip nötron yıldızlarıdır. Galaksi, Hubble ve James Webb gibi teleskopların da hedefi olmayı sürdürüyor; Hubble'ın 15 Eylül 2025'te yayımlanan yeni M82 görüntüsü, çekirdeğin kalın toz şeridini gösteriyor.

Verileri göster
| Uzaklık | 12 milyon ışık yılı |
|---|---|
| Yıldız oluşumu | Samanyolu'nun ~10 katı |
| Görünür parlaklık | 8,4 kadir |
| Genç kütleli küme | 197 |
| SN 2014J uzaklığı | 11,5 milyon ışık yılı |
| Pulsarın dönme süresi | 1,37 saniye |
Kısaca
- M82, Büyükayı yönünde yaklaşık 12 milyon ışık yılı uzaktaki yıldız patlaması galaksisidir; Türkiye'den hiç batmaz.
- Yıldızlar orada Samanyolu'ndan yaklaşık on kat hızlı doğar; patlamayı komşusu M81 ile yakın geçişin başlattığı düşünülür.
- Çekirdeğinden iki yönlü bir süper rüzgâr fışkırır; bu rüzgâr yeni yıldızlar doğurur ama gaz kaynağını da tüketir.
- 2014'te SN 2014J, son 42 yılın en yakın Tip Ia süpernovası olarak M82'de patladı; aynı yıl M82 X-2 pulsarı bulundu.
- Dürbünle ve küçük teleskopla bulunur; Dubhe'den M81'e, oradan M82'ye gidilir.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı















