Adhara (Epsilon Canis Majoris) nedir? Büyük Köpek'in en parlak morötesi yıldızı
Adhara, Büyük Köpek'in ikinci parlak yıldızıdır; gece göğünün en parlak aşırı morötesi kaynağıdır ve yaklaşık dört buçuk milyon yıl önce gökyüzünün en parlak yıldızıydı.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızı
- Çap
- Yaklaşık 10,7 Güneş yarıçapı
Adhara (Epsilon Canis Majoris, kısaca ε CMa), takımyıldızlardan Büyük Köpek'in (Latince Canis Major) ikinci parlak yıldızıdır. Yaklaşık 400-430 ışık yılı uzaklıktaki bu mavi-beyaz dev, görünür parlaklığı yaklaşık 1,5 kadir olan çıplak gözle kolayca seçilen bir yıldızdır. Asıl ününü gözün göremediği bir bölgeden alır: gece göğünün en parlak aşırı morötesi kaynağıdır.
Adhara, hemen yanındaki Sirius'un gölgesinde kalır; oysa Sirius'tan çok daha sıcak ve çok daha güçlü bir yıldızdır, yalnızca çok daha uzaktadır. Üstelik yaklaşık dört buçuk milyon yıl önce Güneş'e bugünkünden çok yaklaşmış ve o dönemin göğünde en parlak yıldız olmuştur.
Adı ve künyesi
Yıldızın bilimsel adı Bayer adlandırmasıyla Epsilon Canis Majoris'tir; Flamsteed numarası 21 CMa'dır. Katalog kayıtlarında HR 2618, HD 52089 ve HIP 33579 olarak geçer. Geleneksel adı Adhara, Arapçada "bakireler" anlamına gelen sözcükten türemiştir. Eski kaynaklarda Adara, Udara gibi yazımlarına da rastlanır. Orta Çağ Arap astronomisinde Büyük Köpek'teki dört yıldız (Epsilon, Omikron 2, Delta ve Eta) birlikte "el-Adzari", yani "bakireler" diye anılırdı; Epsilon bunların birincisi olduğu için 17. yüzyıl kataloglarında Latince "Prima Virginum" (bakirelerin ilki) karşılığıyla görülür. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) yıldız adları çalışma grubu "Adhara" biçimini 21 Ağustos 2016'da resmî ad olarak onaylamıştır.
Takımyıldızın Türkçe adı "Büyük Köpek"tir. Türkçe astronomi kaynaklarında yıldız Adhara, kimi yerde Adara olarak yazılır; Türkçe bir halk adına ya da Adhara'ya özgü bir Anadolu anlatısına başvurduğumuz kaynaklarda rastlamadık. Bu nedenle yıldız Türkçede de Arapça kökenli adıyla bilinir.
Gökyüzünde nasıl bulunur?
Yolu yine Sirius'tan geçer. Avcı'nın kuşağındaki üç yıldızı güneydoğuya doğru uzatın; gece göğünün en parlak yıldızı Sirius'a varırsınız. Adhara, Sirius'un yaklaşık 12-13 derece güneyinde, köpeğin arka bölgesinde yer alır; kolunuzu uzatıp yumruğunuzu gökyüzüne tuttuğunuzda bu açı yaklaşık bir yumruk ve iki parmak kadardır. Sirius'un güneyine bakınca gözünüze çarpan ikinci parlak yıldız Adhara'dır. Adhara'nın doğusunda aynı takımyıldızdan Wezen (Delta CMa, 1,84 kadir) ve Aludra (Eta CMa, yaklaşık 2,4 kadir) yer alır.

Türkiye'den ne zaman ve nerede görülür?
Adhara'nın gök ekvatoruna göre konumu yaklaşık −29 derecedir (sapma −28°58′). Yani güney yarımkürede, Türkiye'nin bütün enlemlerinden görülür ama göğün alçak bölgesinde kalır. Gökyüzünde çıkabileceği en yüksek nokta, 90° eksi gözlem enlemi artı sapma formülüyle hesaplandığında şöyledir: 36° enleminde (Antalya, Mersin çevresi) yaklaşık 25°, 38° enleminde yaklaşık 23°, 40° enleminde yaklaşık 21°, 42° enleminde (Karadeniz kıyısı) yaklaşık 19° yüksekliğe ulaşır. Güneye bakarken ufuk çizgisinin üstünde iki yumruk kadar bir yükseklik demektir.
Bu yüzden Adhara'yı görmek için güney ufkunun açık ve engelsiz olması gerekir; bina, tepe ve ışık kirliliği alçak yıldızları ilk yutan şeylerdir. Büyük Köpek'in en iyi göründüğü dönem şubat ayının akşam saatleridir; Adhara aralıktan mart sonuna dek akşamları göğün güney yarısında görülür. Karanlık gözlem noktaları için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.
Fiziksel özellikleri
Adhara'nın tayf türü B2'dir ve ışıma sınıfı kaynağa göre II ya da III-II olarak verilir; yani yıldız sıcak bir parlak dev ya da dev olarak sınıflandırılır. Güncel bir derlemeye göre kütlesi yaklaşık 13 Güneş, yarıçapı yaklaşık 10,7 Güneş, yüzey sıcaklığı yaklaşık 22.500 kelvin ve ışıma gücü yaklaşık 20 bin Güneş'tir. Güneş'in yüzeyi yaklaşık 5.800 kelvindir; Adhara'nın ışığı bu yüzden mavi-beyazdır ve enerjisinin büyük bölümü morötesine kayar. Ekseni etrafında yaklaşık 5 günde döner.

Verileri göster
| Görünür kadir | 1,5 |
|---|---|
| Uzaklık | 400-430 ışık yılı |
| Kütle | 13,1 Güneş |
| Yarıçap | 10,7 Güneş |
| Yüzey sıcaklığı | 22.500 K |
| Işıma gücü | 19.900 Güneş |
Bu rakamlar çalışmadan çalışmaya değişir. Başka bir derlemede kütle yaklaşık 12,6 Güneş, sıcaklık yaklaşık 22.900 kelvin, yarıçap 13,9 Güneş ve ışıma gücü 38.700 Güneş olarak verilir. Farkın nedeni, morötesine kayan enerjinin hesaba nasıl katıldığı ve uzaklığın nasıl alındığıdır. Yıldızın evrim durumu da tartışmalıdır: iki çalışma Adhara'yı ana kol evreninin sonuna yaklaşmış bir yıldız sayar, bir çalışma ise iki yıldızın birleşmesiyle oluşmuş olabileceğini öne sürer. Kütlesi, ömrünün sonunda bir süpernova patlaması için yeterlidir.
Gökyüzünün en parlak aşırı morötesi kaynağı
Elektromanyetik tayfta görünür ışığın ötesinde kalan morötesi bölgenin kısa dalga boylu ucuna "aşırı morötesi" denir. Bu ışık Dünya'nın atmosferince tutulur, dolayısıyla yalnızca uzay teleskoplarıyla incelenir. Adhara bu dalga boylarında gece göğünün en parlak kaynağıdır.
Önemi parlaklığından öte, bu ışığın ne yaptığındadır. Aşırı morötesi fotonlar hidrojen atomlarından elektron koparabilecek kadar yüklüdür. Adhara, Güneş'in çevresindeki yıldızlararası ortamı iyonlaştırabilecek en güçlü foton kaynağıdır ve Güneş'in içinde ya da kıyısında bulunduğu Yerel Yıldızlararası Bulut'un iyonlaşma durumunu belirlemede çok önemlidir. Bulut yaklaşık 30 ışık yılı genişliğindedir, yaklaşık 7.000 kelvin sıcaklıktadır ve santimetreküpte ortalama 0,3 atom içerir. Güneş Sistemi'nin bu bulutun içine son 10.000 yıl içinde girdiği düşünülür; Güneş'in hâlâ bulutun içinde mi yoksa komşu bulutla geçiş bölgesinde mi olduğu ise belirsizdir. Yani Adhara, yalnızca uzaktaki bir yıldız değil, Güneş'in çevresindeki gazın durumuna doğrudan katkı yapan bir yıldızdır. Dalga boyları ve bu tayfın genel çerçevesi için elektromanyetik tayf sayfasına bakabilirsiniz.
Çift yıldız: Adhara B
Adhara yalnız değildir. Yıldızın 7,9 yay saniye kadar uzağında (konum açısı yaklaşık 162°), yaklaşık 7,5 kadirlik sönük bir eşi bulunur. Bu çift yıldız sisteminin ana yıldızı eşinden yaklaşık 250 kat parlaktır. Adhara B yaklaşık 1,5 Güneş kütlesinde, yaklaşık 7.300 kelvin sıcaklığında, Güneş'ten daha sıcak ve daha parlak bir yıldızdır; tek başına olsaydı bile ilgi görürdü. Ancak Adhara'nın ışığı yanında kaybolduğu için eşi ayırmak teleskop ve iyi bir gözlem gerektirir.
Bir zamanlar gökyüzünün en parlak yıldızıydı
Yıldızlar sabit durmaz; Güneş'e göre kendi hareketleriyle yer değiştirir. Hesaplara göre Adhara, yaklaşık 4,4 ile 4,7 milyon yıl önce Güneş'e en çok yaklaştığı dönemde gece göğünün en parlak yıldızıydı. Bu hesaplar iki ayrı değer verir: yaklaşık 30 ışık yılı uzaklık ve yaklaşık −4,13 kadir ya da −3,99 kadir. Hangisi alınırsa alınsın, bugünkü Sirius'tan (−1,46 kadir) yaklaşık on kat parlaktır. Bu parlaklığa o günden bu yana başka bir yıldız ulaşmamıştır ve en az beş milyon yıl daha ulaşmayacaktır. Bugün Adhara'nın uzaklığı bu eski konumunun on katından fazladır ve yıldız Güneş'ten uzaklaşmaktadır.
Efsanesi: köpek, bakireler ve ok
Yunan anlatılarında Büyük Köpek, Zeus'un Europa'ya verdiği avcı köpek Laelaps ya da Procris'in köpeği sayılır. Köpek, Aratos, Homeros ve Hesiodos gibi antik yazarlarca Avcı'nın av köpeği olarak da anılır. Sirius bu köpeğin burnundadır ve "Köpek Yıldızı" adıyla ünlüdür. Adhara'ya gelince, Arap geleneğindeki "bakireler" adı yıldızı Delta, Eta ve Omikron 2 ile birlikte anıyordu. Çin göğünde ise Adhara, "Yay ve Ok" anlamına gelen Hu Shi takımının yedinci yıldızıdır.
Türk gök anlatılarında Adhara'ya özgü bir ad ya da hikâye bulamadık; yıldızı doğrulanmış bir Türk geleneğine bağlamak yanıltıcı olurdu. Türklerin gökyüzü bilgisi için Türklerde gökyüzü maddesine bakılabilir.
Büyük Köpek'in derin gökyüzü cisimleri
Adhara'nın bulunduğu takımyıldız yaklaşık 380 kare derecelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 43. sıradadır. Tek Messier cismi, Sirius'un yaklaşık 4 derece güneyindeki M41 (NGC 2287) açık kümesidir: yaklaşık 4,5 kadir parlaklıktadır, yaklaşık 2.300 ışık yılı uzaktadır ve Ay'ın görünür çapı kadar yer kaplar. Mavi, sarı ve turuncu yıldızları dürbünle seçilir. Öte yandan, yaklaşık 10.000 ışık yılı uzaktaki Thor'un Miğferi (NGC 2359) soluk bir yayılma bulutsusudur. NGC 2362, Tau Canis Majoris'in çevresinde yaklaşık 60 yıldızlık sıkı bir kümedir. Büyük Köpek yönünde ayrıca, Samanyolu'nun uydularından biri olduğu öne sürülen "Büyük Köpek Aşırı Yoğunluğu" yer alır; bunun ayrı bir cüce galaksi mi yoksa Samanyolu diskinin bir bölgesi mi olduğu hâlâ tartışılır. Takımyıldızın en dikkat çekici cisimlerinden biri de, bilinen en büyük yıldızlar arasında sayılan, yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 1.420 katı olan VY Canis Majoris'tir. Takımyıldızın öteki parlak yıldızı olan Mirzam ayrı bir maddede anlatılır.
İlginç bilgiler
- Adhara'nın görünür parlaklığı, gözün görebildiği ışıkla ölçülür; yıldızın asıl enerjisi çoğunlukla morötesinde yayılır. Parlaklık ölçeği için görünür parlaklık (kadir) sayfasına bakın.
- Brezilya bayrağındaki yıldızlardan biri Epsilon Canis Majoris'tir ve Tocantins eyaletini simgeler.
- Amerikan donanmasının yük gemisi USS Adhara (AK-71), yıldızın adını taşıyordu.
- Sirius, Adhara ve Mirzam aynı takımyıldızda olsa da birbirinden çok uzaktır; Sirius yalnız yaklaşık 8,6 ışık yılı ötededir, Adhara ise kırk katından fazla uzaktadır.
Kısaca
- Adhara (Epsilon Canis Majoris), Büyük Köpek'in ikinci parlak yıldızı, yaklaşık 1,5 kadir parlaklığında mavi-beyaz bir devdir.
- Gece göğünün en parlak aşırı morötesi kaynağıdır ve Güneş çevresindeki yıldızlararası gazın iyonlaşmasında başlıca rol oynar.
- Türkiye'den güney ufkunda, enleme göre yaklaşık 19-25 derece yüksekte görülür; Sirius'un yaklaşık 12-13 derece güneyindedir.
- Yaklaşık 4,4-4,7 milyon yıl önce gece göğünün en parlak yıldızıydı; hesaplar o dönemki parlaklığı yaklaşık −4 kadir olarak verir.
- Adı Arapça "bakireler" anlamındadır; IAU adı 2016'da onaylamıştır.
Aynı türdenTümü →
Altair nedir? Kartal'ın en parlak yıldızı, hızlı dönüşü ve Yaz ÜçgeniKartal (Aquila) takımyıldızıyaklaşık 16,7 ışık yılı
Algol (Beta Persei) nedir? Perseus'un Şeytan Yıldızı ve örten çiftleriPerseus takımyıldızıyaklaşık 94 ışık yılı
Fomalhaut (Alfa Piscis Austrini) nedir? Güney Balığı'nın yıldızı, toz diski ve Fomalhaut bGüney Balığı (Piscis Austrinus) takımyıldızıyaklaşık 25,13 ışık yılı
Kastor (Castor, Alfa Geminorum) nedir? İkizler'in altı yıldızlı sistemiİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Pollux (Beta Geminorum) nedir? İkizler'in turuncu dev yıldızı ve Pollux bİkizler (Gemini) takımyıldızı; kuzey gök yarıküresi, Boğa ile Yengeç arasında
Eta Carinae nedir? 1843'te patlayan ve süpernova adayı dev yıldızKarina (Carina) takımyıldızı, Karina Bulutsusu içindeYaklaşık 7.500 ışık yılı















