Frontier: Elite II (1993): oynanışı ve oyundaki gerçek Newton fiziği

Frontier: Elite II, 1993 Ekim'inde çıkan bir uzay simülasyonudur. Oyunu David Braben yazdı; Amiga, Atari ST ve MS-DOS için GameTek ve Konami tarafından yayımlandı. Seriyi başlatan Elite'in devamıdır ama oynanışı çok farklıdır: ilk oyundaki arcade uçuşun yerini, katı biçimde Newton fiziğine dayalı bir uçuş modeli alır. Oyuncu, gerçek ölçekte kurulmuş yıldız sistemlerinde, gezegenlere kesintisiz inip kalkabilir. Güneş Sistemi'ndeki bütün gezegenler ve çoğu büyük uydu ziyaret edilebilirdi.

Özünde bir ticaret ve uçuş oyunuydu, fakat bunu bir fizik motoru üstüne kuruyordu. Bu yüzden Frontier, "uzayı oynayarak öğrenmek" isteyenlerin gözünde serinin en bilimsel halkalarından biridir. 2014'teki Elite Dangerous de aynı çizgiyi, Newton fiziği ve bunun üstüne bir uçuş yardımı katmanıyla sürdürdü.

Nasıl oynanır?

Oyun, ticaret, savaş ve keşfin bir araya geldiği açık dünya yapısındadır; sabit bir görev çizgisi yoktur. Uzayda gemi, motorlarla ivmelendiğinde o yönde gitmeye devam eder; durmak için gemiyi ters çevirip hızını sıfırlamanız gerekir. Yani önce hızı sıfırlamadan gemiyi durduramazsınız. Gezegenlere inerken atmosfere girip yüzeye iner, kalkışta tekrar yörüngeye çıkarsınız; geçiş kesintisizdir.

Zaman hızlandırma oyunun vazgeçilmez aracıdır. 10, 100, 1.000 ve 10.000 kat hızlandırma seçenekleri vardır. Gezegene giderken ya da yörüngede beklerken kullanışlıdır; 10.000 katta Dünya'nın Güneş çevresindeki bir turu (365,25 gün) yaklaşık 53 dakikaya sığar. Yıldızlar arası atlamalar ise neredeyse anlık görünür; en uzun menzilli sıçrama bile her zaman tam bir hafta sürer, daha kısa sıçramalar daha az zaman alır. Bu, bilimsel bir gerçeklik değil, oyunun kendisini oynanabilir kılmak için seçtiği bir basitleştirmedir.

1995'te çıkan devam oyunu Frontier: First Encounters önceden yazılmış görevler ekledi ve yalnız MS-DOS için çıktı.

Oyundaki bilim

Frontier'in en güçlü yanı, 1993'te bir ev bilgisayarında Newton mekaniğini ve prosedürel üretimi bir arada çalıştırmasıdır. Aşağıda neyin gerçeğe uyduğuna, neyin bilerek basitleştirildiğine bakıyoruz.

Newton hareketi ve Kepler yörüngeleri

Newton'ın ilk yasası, bir cismin üzerine kuvvet etki etmedikçe hareketini koruyacağını söyler. Uzayda sürtünme yok denecek kadar azdır; bu yüzden Frontier'deki gemi, motoru kapansa da gitmeye devam eder. Gezegenlerin yörüngeleri ise Kepler yasalarıyla tanımlanır: Kepler, ilk iki yasasını 1609'da, üçüncüsünü 1619'da yayımladı; Newton 1687'de Principia'da bunların evrensel çekim yasasından çıktığını gösterdi. Kepler yasaları tek bir cisim Güneş çevresinde dönerken geçerlidir; birden çok cisim birbirini çekince (örneğin Dünya-Ay-Güneş) kapalı bir çözüm yoktur ve yaklaşık hesaplar gerekir. Oyun gerçekçi bir fizik kullanır ve büyük gezegenlerin ve yıldızların çevresinde yerçekimsel sapan manevralarına izin verir.

Yerçekimsel sapan gerçek bir yöntem

Bir uzay aracı bir gezegenin yakınından geçerek hız ve yön kazanabilir; buna yerçekimsel sapan denir. NASA'nın Voyager 2 aracı 20 Ağustos 1977'de fırlatıldı. Jüpiter'e Temmuz 1979'da, Satürn'e Ağustos 1981'de, Uranüs'e 24 Ocak 1986'da, Neptün'e 25 Ağustos 1989'da ulaştı. Gezegenler arası yerçekimsel yardımlar sayesinde tek araç, aslında dört araç gerektirecek bir "Büyük Tur" (Grand Tour) görevini tamamladı. Voyager 2, dört dev gezegeni ziyaret eden tek araçtır (Voyager 1 ve 2). Frontier'deki sapan manevraları bu gerçek yöntemin oyunlaştırılmış halidir.

Gerçek yıldızlar, ama çok az

Oyunda, çoğu Güneş'in yakınında olan bir avuç gerçek yıldız bulunur: Alfa Centauri ve Sirius bunların başında gelir; Altair, Antares, Betelgeuse ve Polaris de gerçek yıldızlar arasında anılır. Bunların çoğu için sitemizde sayfa var: Alfa Centauri (4,344 ışık yılı uzaklıkta üç yıldızlı bir sistem), Sirius, Betelgeuse ve Kutup Yıldızı. Geri kalan evren ise prosedürel olarak üretilir. Hipparcos uydusunun kataloğu 1997'de yayımlandı, yani oyun çıktığında bu ölçümler henüz yoktu. Gaia ise 2013'te fırlatıldı ve Haziran 2022'deki veri yayınında yaklaşık 1,8 milyar kaynağın konumunu verdi; bugün oyunun yapıldığı dönemdekinden çok daha iyi bir "gerçek harita" var.

Işıktan hızlı yolculuk yok, ama oyun için gerekli

Alfa Centauri'ye ışık bile 4 yıldan fazla sürede ulaşır. Frontier'deki "bir hafta" üst sınırı, gerçek fizikle bağdaşmaz; oyun, özel görelilikle uğraşmak yerine oynanabilirliği tercih eder. Bu, bilinçli bir basitleştirmedir.

1:1 ölçek, gerçek sabır

Gerçek Güneş Sistemi'nde mesafeler, oyunun zaman hızlandırmasını gerekli kılacak kadar büyüktür. NASA'nın Voyager 2 aracı yaklaşık 9,6 mil/s (saniyede yaklaşık 15 km) hızla gidiyor; yine de Neptün'e varması, 1977'deki fırlatmadan 1989'a kadar yaklaşık on iki yıl sürdü. 10.000 kat hızlandırmada bir Dünya yılı yaklaşık 53 dakikaya sığdığı için oyuncu, gerçek görevlerin yıllarını bir akşama sığdırabilir. Voyager 2 ayrıca 10 Aralık 2018'de yıldızlararası uzaya giren ikinci araç oldu; Güneş Sistemi'nin sınırları sayfasında bu bölgeyi okuyabilirsiniz. Oyunun kesintisiz iniş özelliği, 1:1 ölçeğin ne demek olduğunu oyuncuya bu yolla hissettirir: Güneş Sistemi'ndeki bir gezegene ulaşmak için gerçekten o uzaklığı katetmek gerekir.

Kısaca

• Doğru: Newton hareketi, yerçekimsel sapan, gezegenlerin ve uyduların gerçek yerleşimi, 1:1 ölçek.
• Bilerek basitleştirilmiş: Yıldızlar arası yolculuk süresi, zaman hızlandırma, gezegenlerin ayrıntılı yüzeyleri.
• Kurgu: Ticaret, görevler, hizipler.

Geliştirme hikâyesi

Oyun yaklaşık 250.000 satır koddan oluşuyordu. Ana kod 68000 makine dilinde yazıldı; MS-DOS sürümü için 80286 işlemciye Chris Sawyer taşıdı. Amiga sürümü tek bir 880 KB disketten, MS-DOS sürümü 720 KB disketten çalışıyordu. Bu boyut, bugünkü bir cep telefonu fotoğrafının bile altındadır; bir galaksiyi o kadar küçük bir alana sığdırmak, oyunun asıl mühendislik başarısıdır. Oyunun çıkışı başlangıçta Kasım 1992'de Atari ST için planlanmıştı; sonunda 1993 Ekim'inde çıktı.

Frontier, Guinness Dünya Rekorları'nda "bir video oyununda prosedürel üretimin ilk kullanımı" olarak yer alır. Aynı oyun sonraki yıllarda hayran projelerine de zemin oluşturdu: örneğin 2005 dolayında Tom Morton, oyunu modern işletim sistemleri için yeniden yazan glFrontier'i geliştirdi.

Etkisi ve ödülleri

Çıkışta oyun basınında çok iyi karşılandı: CU Amiga %97, PC Zone %95, The One %96 ve CVG %96 verdi. Tek belirgin istisna %75'le Amiga Power oldu. Oyun, Elite serisini "gerçek uzay fiziği" yönünde değiştirdi ve 2014'teki Elite Dangerous'a doğrudan temel oldu. Satış rakamları, resmî bir açıklamaya dayandırılamadığı için burada yer almıyor.

Hangi platformlarda var, Türkçe mi?

Oyun Amiga, Atari ST ve MS-DOS için çıktı; ilk sürümler yalnız İngilizcedir. Türkçe desteği için doğrulanmış bir bilgi yok. Oyunun sonradan paylaşımlık (shareware) olarak dağıtıldığı ve modern sistemlerde DOSBox gibi araçlarla çalıştırılabildiği belirtilir; bugünkü resmî dağıtım durumu belirsiz olduğundan burada bir indirme yolu önerilmiyor. Fiyat modeli, dönemin ticari disket yazılımıdır.

Kimlere uygun, benzer oyunlar

Fiziğe dayalı uzay uçuşunun tarihine ilgi duyanlar ve retro oyunları seven meraklılar için uygundur. Bugünün oyuncusuna eski arayüz zor gelebilir. Oyunun arayüzü ve kontrolleri 1990'ların alışkanlıklarına göre tasarlandığı için bugün öğrenmek biraz zahmetlidir; buna karşılık tarihsel önemi büyüktür. Gezegen hareketini ve yörünge fiziğini günümüzde daha rahat deneyimlemek için Kerbal Space Program ya da Orbiter daha uygundur; serinin modern devamı ise Elite Dangerous'tır.