Celestia: özgür 3B uzay simülatörü ve gezegen konumlarının gerçek bilimi

Celestia, bir oyundan çok gerçek zamanlı bir 3B gökyüzü ve uzay görselleştirme programıdır. Özgür yazılım olarak dağıtılır; Chris Laurel tarafından geliştirilip 2001'de yayımlanmıştır. Gezegenlerin ve uyduların yerini, dilediğiniz bir tarih için bilgisayarınızda hesaplayıp ekranda gösterir; sonra da kamerayı alıp o cismin yanına uçmanıza izin verir. Güneş Sistemi'ndeki bir cismin yüzeyine inebilir, oradan gökyüzüne bakabilir, Jüpiter'in uydu sistemine yaklaşıp uyduların dizilişini izleyebilirsiniz.

Celestia'da puan, görev ya da kazanan yoktur. Onu bir oyun bölümünde anlatmamızın nedeni, yıllardır uzay meraklıları, öğretmenler ve eklenti yapımcıları tarafından bir "uzay oyuncağı" gibi kullanılması ve 2026'da Steam'e de çıkmış olması. Görünüşte sade, ama arkasında gerçek efemeris verisi var.

Nasıl oynanır?

Program açıldığında bir cisim seçersiniz (Güneş, Satürn, bir yıldız, bir galaksi) ve kamerayı ona doğru uçurursunuz. Zamanı hızlandırabilir, durdurabilir ya da geriye alabilir, istediğiniz tarihe atlayabilirsiniz. Böylece geçmiş ya da gelecekteki bir tutulmayı, bir gezegenin kavuşumunu ya da Jüpiter'in uydularının dizilişini inceleyebilirsiniz. Klavye kısayollarıyla etiketleri, yörünge çizgilerini ve takımyıldız çizgilerini açıp kapatırsınız.

Resmî Steam tanıtımına göre Celestia aynı zamanda bir planetaryum olarak kullanılabilir: gözlemci olarak herhangi bir gök cisminin yüzeyinden gökyüzüne bakar, Güneş Sistemi cisimlerinin konumlarını görürsünüz. Programın veri tabanı genişletilebilir: kuyruklu yıldız ve yıldız ekleyen eklentiler, Dünya ve iyi haritalanmış başka cisimler için yüksek çözünürlüklü dokular, asteroitler ve kesin yörüngeli uzay araçları için 3B modeller bulunur. Topluluk eklentilerinin toplamı 80 GB'ı aşıyor; arasında Star Trek ve Star Wars gibi kurgusal evrenler de var. Programa Lua komut dosyalarıyla otomatik "tur" ve sunum yazılabilir.

Ayrıntı düzeyi şaşırtıcıdır: Dünya üzerinde kıtaları, şehirleri, dağları ve okyanusları görebilir, yörüngedeki uydular üzerinde gezegen ışığı (gezegenden yansıyan ışık) etkisini ve gezegen yüzeyinde gün doğumu ile gün batımını izleyebilirsiniz. Aynı anda birden çok görünüm açabilir, yüksek çözünürlüklü ekran görüntüsü alabilirsiniz. Bu özellikler Celestia'yı bir planetaryum gösterisi hazırlayan öğretmen için de, evinde gökyüzünü merak eden biri için de kullanışlı kılar. Ancak program bir oyun gibi sizi yönlendirmez; ne yapacağınıza kendiniz karar verirsiniz.

Oyundaki bilim

Celestia'yı anlamanın en iyi yolu, onu neyin yapmadığını bilmektir. Program, cisimleri birbirini çekiyormuş gibi adım adım hesaplayan bir yerçekimi simülatörü değildir. Bilinen sınırı şudur: Celestia kütleçekimini simüle etmez; Dünya'ya yaklaşan bir cismin yönü, elle ayarlamadıkça Dünya'nın çekimiyle değişmez. Bunun yerine, gezegenlerin konumu için önceden hazırlanmış matematiksel kuramlardan yararlanır.

Efemeris: yörüngeler önceden hesaplanmış

Programın gezegen konumları için ağırlıklı olarak kullandığı kuram VSOP87'dir (Variations Séculaires des Orbites Planétaires). Paris'teki Bureau des Longitudes'te Bretagnon ve Francou'nun geliştirdiği bu yaklaşık analitik kuram, Merkür'den Neptün'e sekiz gezegeni kapsar. Merkür, Venüs, Dünya-Ay ağırlık merkezi ve Mars için 2000 yılı çevresinde 4.000 yıl öncesi ve sonrasında 1 yay saniyesi doğruluk sağladığı belirtilir; Jüpiter ile Satürn için bu süre 2.000, Uranüs ile Neptün için 6.000 yıldır. Yani Celestia'da Mars'ın MÖ 1500'deki ya da MS 3000'deki konumuna bakmak anlamlıdır; ama tarih bu aralıkların çok dışına çıktığında ekranda gördüğünüz artık bir tahmin değil, matematiksel bir ekstrapolasyondur. Gerçekte çok cisimli sistemler uzun vadede kaotik davranabildiği için bu uyarı önemlidir. Satürn'ün uyduları için ise TASS 1.7 adlı ayrı bir kuram kullanılır.

Bu yaklaşımın bir avantajı var: hesap çok hızlı yapılır ve sonuç, sayısal olarak biriken hatalardan etkilenmez. Bunun bedeli de var: bir cismin yörüngesini sonradan "ya şöyle olsaydı" diye bozmak mümkün değildir. Bu tür deneyler için Universe Sandbox daha uygundur; Celestia ise "olan"ı göstermeye, öbürü "olabilecek"i denemeye yarar.

Yıldızlar: Hipparcos'tan Gaia'ya

Celestia'nın 1.6.4 sürümü yıldızlar için Hipparcos kataloğunu kullanır; bu katalog yaklaşık 118 bin yıldız içerir. ESA'nın 8 Ağustos 1989'da fırlattığı Hipparcos uydusu, kesin astrometriye ayrılmış ilk uzay deneyiydi: yıldızların konumlarını, uzaklıklarını ve hareketlerini ölçtü; medyan doğruluğu yaklaşık 1 mili yay saniyesidir. Beta halindeki 1.7.0 sürümü ise Hipparcos'a Tycho-2 kataloğunu ve Gaia'dan bazı verileri ekleyerek yıldız sayısını 2 milyonun üzerine çıkarıyor. Gaia, ESA'nın 19 Aralık 2013'te fırlattığı ve Mart 2025'e kadar çalışan uzay teleskobudur; yıldızların konumlarını, uzaklıklarını ve hareketlerini benzersiz bir duyarlılıkla ölçmüştür.

Programın bir sınırı daha var: yıldızların "özdevinimi" (proper motion), yani gökyüzünde yıllar içinde yer değiştirmeleri simüle edilmez; galaksiler de sabit konumdadır. Gerçekte Edmond Halley 1718'de, Sirius, Arcturus ve Aldebaran'ın antik astronom Hipparkhos'un çizdiği yerlerden yarım dereceden fazla uzaklaştığını göstermişti. En hızlı özdevinime sahip bilinen yıldız olan Barnard Yıldızı yılda 10,3 yay saniyesi kayar. Bu yüzden Celestia'da binlerce yıl geriye ya da ileriye gittiğinizde gezegenler doğru yerinde durur, ama yıldız desenleri bugünkü hâliyle kalır; takımyıldız şekillerinin zamanla değişmesini bu programda göremezsiniz. Bugünkü gökyüzünü incelemek için sorun yok.

Görevleri yeniden izlemek

Celestia'nın asıl eğitsel gücü, gerçek uzay görevlerini doğru zamanda ve doğru yerde izlemenize izin vermesidir. Örneğin Cassini-Huygens, Ekim 1997'de fırlatıldı, 2004'te Satürn'e ulaştı ve Eylül 2017'de planlı biçimde Satürn'ün atmosferine daldırılarak görevini tamamladı; NASA'ya göre görev Enceladus'un kutbundan çıkan su püskürtmelerini ve Titan'daki metan nehirlerini ve denizini ortaya çıkardı (ayrıntısı Cassini sayfasında). Voyager 1 de Mart 1979'da Io'daki volkanik etkinliği keşfetti; NASA bugün Io'yu Güneş Sistemi'nin en volkanik dünyası olarak tanımlıyor ve bu ısıyı Jüpiter'in ve komşu uyduların yarattığı gelgit kuvvetlerine bağlıyor (Voyager sayfası). Celestia'nın kendi hesabı bu gelgit ısınmasını modellemez; ama uyduların konumlarını ve görevin yörüngesini eklentilerle gösterip olayı bağlamına oturtabilir.

Geliştirme hikâyesi

Celestia'nın ilk sürümü Chris Laurel tarafından 26 Şubat 2001'de yayımlandı ve GPLv2 lisansıyla özgür yazılım olarak dağıtılıyor. Geliştirme 2013'te durdu; 2016'nın sonlarında resmî forum yeniden açıldı ve yeni bir ekiple çalışmalar sürdü. Kararlı sürüm 1.6.4, 5 Kasım 2023'te çıktı; 2026 itibarıyla 1.7.0'ın beta sürümleri deneniyor. Program 2026'da Steam'e de geldi; Steam sayfasında geliştirici olarak "Celestia Development Team" görünüyor ve çıkış tarihi 22 Haziran 2026.

Etkisi ve ödülleri

Bilinen bir oyun ödülü yok; Celestia'nın etkisi kullanım alanında görülür. NASA ve ESA, Celestia'yı eğitim ve tanıtım programlarında kullanmıştır. Program, CBS'in NCIS dizisinde yer almış, The Day After Tomorrow filminde ise Celestia için hazırlanan dokular kullanılmıştır. Planetaryum sunumları ve bilim sınıflarında yıllardır başvurulan bir araçtır.

Hangi platformlarda var, Türkçe mi?

Celestia, Windows, macOS, Linux, FreeBSD, AmigaOS 4, iOS, Android, Xbox ve visionOS dahil çok geniş bir platform yelpazesinde bulunur; bunların çoğu resmî sitesi, özgür yazılım depoları ve mağazalar üzerinden indirilir. Steam sürümü yalnızca Windows içindir. Program özgür yazılımdır, yani ücretsiz olarak dağıtılır; bu yüzden diğer simülatörlerin aksine satın almadan denenebilir.

Türkçe desteği vardır. Steam'in desteklenen diller listesinde Türkçe, 24 dil arasında yer alır; arayüz Türkçe kullanılabilir. Eklentilerin ve belgelerin çoğu ise İngilizcedir.

Kimlere uygun, benzer oyunlar

Celestia, gökyüzü ve gezegen konumlarıyla ilgilenen, bilimsel veriye dayalı bir "sanal planetaryum" isteyen herkese uygundur; öğretmenler ve öğrenciler için özellikle yararlıdır. Hız, görev ve aksiyon arayanlar bir oyun beklememelidir. Daha geniş bir evren turu ve görsel şölen için SpaceEngine, deneysel yerçekimi için Universe Sandbox, gerçek yörünge mühendisliği için Orbiter daha uygundur. Bilimle buluşan oyun seçkisi için en iyi uzay oyunları yazımıza bakabilirsiniz.