Elite (1984): oynanışı ve oyunun arkasındaki evren üretimi bilimi

Elite, 20 Eylül 1984'te Acornsoft tarafından BBC Micro için yayımlanan bir uzay ticareti ve uçuş oyunudur. Geliştiricileri David Braben ve Ian Bell'dir. Oyuncu, bir uzay gemisinin pilotu olarak yıldız sistemleri arasında mal taşır, korsanlarla savaşır, ödül avcılığı yapar ve zaman içinde "Elite" unvanına ulaşmaya çalışır. Bugün için basit görünür: ekranda yalnızca çizgilerden oluşan üç boyutlu gemiler vardır. Ama 1984'te bu, evde oynanabilen bir "evren" fikrini bu kadar somut gösteren ender oyunlardandı.

Oyunun bilimle ilişkisi, gerçek astronomiye bire bir uyması değil, bir evrenin küçük bir bilgisayara nasıl sığdırıldığıdır. Bu sayfada oyunu anlatıp, ardından gerçek uzay biliminin 1984'ten bugüne nasıl değiştiğine bakıyoruz.

Oyunun yayımlandığı makine, 1 Aralık 1981'de BBC Microcomputer adıyla çıkan, Acorn Computers'ın geliştirip ürettiği BBC Micro'dur. Makine, BBC'nin bilgisayar okuryazarlığı girişiminin parçasıydı. Model A'nın 16, Model B'nin 32 KB kullanıcı belleği vardı ve işlemcisi 2 MHz'lik bir 6502'ydi. Bugünün bir fotoğrafı bile bu belleğin birkaç katını tutar. Elite'in bu makinede çalışması bu yüzden bir mühendislik başarısıdır. Makinenin ekran kipleri de bellekten pay alır: grafik kipleri 0'dan 6'ya kadar numaralanır, 7. kip ise çok az bellek isteyen özel bir teletekst kipidir. Yani her ekran seçimi, oyuna kalan boş bayt sayısından ödün vermek anlamına gelir.

Nasıl oynanır?

Oyuna Lave istasyonunda, 100 kredi ve bir Cobra Mk III gemisiyle başlarsınız. Gelir kaynakları dört ana yola ayrılır: gezegenler arasında mal taşıyarak ticaret, korsanlık, ödül avcılığı ve asteroit madenciliği. İsterseniz isteğe bağlı bir "docking computer" da satın alabilirsiniz; istasyona yanaşma işini sizin yerinize yapar. Savaş başarınız, sizi en alttan en tepeye taşıyan bir "derece" sistemiyle izlenir; son durak "Elite"tir.

Oyunun dikkat çeken yanı, 3B radar ekranıdır: çevredeki gemilerin yerini sadece sağa-sola değil yukarı-aşağı yönde de gösterir. Geliştiricilerin anlatımına göre bu radar, oyunun en son eklenen parçasıydı ve BBC Micro'nun belleğindeki "son birkaç boş baytın" içine sığdırıldı.

Oyunla birlikte, Robert Holdstock'un yazdığı The Dark Wheel adlı bir kısa roman da veriliyordu; evrenin ve pilotun arka planını bu metin çiziyordu.

Oyundaki bilim

Elite bir bilim oyunu olma iddiasında değildir; gezegenler, istasyonlar ve fiyatlar kurgudur. Yine de ondan bilimle ilgili üç şey öğrenmek mümkün.

1. Evren bir sayıdan doğuyor

Oyunun en bilinen özelliği, evrenini bir tohum (seed) sayısından türetmesidir. Anlatıldığına göre tek bir sayı belirli bir algoritmadan gerekli kez geçirilir ve her gezegenin bütün özelliklerini belirleyen bir sayı dizisi çıkar. Oyunda sekiz galaksi, her birinde 256 gezegen vardır: toplam 2.048 dünya. Braben ve Bell başlangıçta 248 galaksi planlamıştı, bu da 63.488 gezegen demektir; Acornsoft, evrenin matematiksel kökenini belli etmemek için sayının düşürülmesini istedi. Bu, bugün prosedürel üretim dediğimiz yöntemin erken ve çok başarılı bir örneğidir. Gerçek evrenle kıyaslayınca ölçek farkı çarpıcıdır: Samanyolu'nun tek başına 100-400 milyar yıldız içerdiği tahmin ediliyor (Samanyolu), oyunun bütün evreni ise bin küsur gezegen.

2. Bilinen dünyalar yoktu, o yüzden uydurmak serbestti

1984'te başka yıldızların çevresinde gezegen bulunduğu henüz gösterilmemişti. NASA'nın belirttiğine göre, Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde ilk ötegezegen Ekim 1995'te bulundu; bugün doğrulanmış sayı 6.000'i aştı (ötegezegenler). Hipparcos uydusu 1989'da fırlatıldı ve kataloğu 1997'de yayımlandı; yıldız uzaklıkları da o güne dek bugünkü kesinlikte bilinmiyordu. Dolayısıyla Elite'in yıldız sistemlerini rastgele üretmesi, o dönemin bilimine karşı bir hata değil, bilinmeyenin dürüstçe uydurulmasıydı. Günümüzde Gaia gibi görevler bu boşluğu dolduruyor; Gaia'nın dördüncü veri yayını bunun son halkası olacak.

3. Uçuş modeli gerçek fizik değil

Elite'in uçuşu arcade tarzıdır. Newton fiziğini seriye 1993'teki Frontier: Elite II getirdi; o oyun, Elite'in arcade uçuşunun yerine katı biçimde Newton fiziğine dayalı bir uçuş koydu. Yani 1984 oyununun uçuşu gerçek fizik değildi. Gerçek uzayda motor kapatıldığında gemi hareketine devam eder; Kepler yasaları ve yerçekimi ise yörüngeleri belirler. Elite'te gezegenlere inilmez ve yörünge mekaniği oyunun konusu değildir. Bunun bir nedeni muhtemelen 2 MHz'lik işlemcinin ve 32 KB belleğin darlığıdır; ayrıca oyun tasarımı da buna ihtiyaç duymaz.

4. 3B çizim: matematik problemi

Oyunun tel kafes (wireframe) grafikleri, "gizli çizgi kaldırma" ile çizilir; yani arkada kalan kenarlar gösterilmez. Bu, üç boyutlu bir nesnenin iki boyutlu ekrana yansıtılması problemidir; astronomide de gökcisimlerini ekrana çizen her simülasyonun temelidir. Aynı fikir bugün SpaceEngine gibi programlarda gerçek veriyle kullanılıyor.

5. Bugünün gözüyle: ötegezegen çağında Elite'i okumak

Elite'in "her yıldızın çevresinde gezegenler var" varsayımı, 1984'te tahmindi; bugün büyük ölçüde doğrulanmış durumda. Ötegezegenlerin büyük kısmı geçiş yöntemiyle, yani gezegenin yıldızının önünden geçerken yıldız ışığında yol açtığı küçük sönmelerle bulundu; Kepler Uzay Teleskobu bu işin en verimli aracıydı. NASA, doğrulanmış ötegezegen sayısının 6.000'i aştığını, Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu'nun ise çalışmaya başladığında yaklaşık 100.000 yeni gezegen bulmasının beklendiğini belirtiyor. Yani Elite'in 2.048 gezegeni, bugün gerçek kataloglardaki gezegen sayısının çok altında kalıyor. Ama oyunun asıl mirası bu rakamlar değil, evrenin kendi içinde tutarlı ve hesaplanabilir bir kural kümesinden doğabileceği fikridir.

Özet

• Doğru: Üç boyutlu geometri, uzayı radar-benzeri bir ekranda okuma fikri, rastgele üretimle ölçek.
• Bilerek basit: Yörünge mekaniği, gerçek yıldızlar, gezegen yüzeyleri.
• Kurgu: Gezegen adları, ticaret malları, korsanlar.

Geliştirme hikâyesi

Braben ve Bell, Cambridge'de Jesus College'da tanıştı. Bell, Acornsoft için Freefall adlı bir oyun üzerinde çalışıyordu; Braben ise Fighter adlı bir oyuna başlamıştı. Atari 800'de Star Raiders'ı görünce birlikte çalışmaya karar verdiler ve ortaya Elite çıktı. Kod, olabildiğince küçük tutuldu; en son eklenen parça, 3B radardı. Acornsoft, BBC Micro sürümünü Eylül 1984'te yayımladı. Diğer sistemlere uyarlamaları Firebird ve Imagineer gibi yayıncılar yaptı.

Etkisi ve ödülleri

Elite, Guinness Dünya Rekorları'nda "en uzun süredir devam eden uzay simülasyonu serisi" olarak yer alır. Aynı kuruluş, serinin 1993'teki devamı Frontier: Elite II için "bir video oyununda prosedürel üretimin ilk kullanımı" kaydını da verir; 1984'teki tohum yöntemi bu fikrin erken örneklerinden biri olarak okunabilir. Seri sonradan 1993'te Frontier: Elite II, 1995'te Frontier: First Encounters ve Aralık 2014'te Elite Dangerous ile devam etti; Elite Dangerous için ise 2012'de bir Kickstarter kampanyası açıldı. Satış rakamları, yapımcıdan gelen resmî bir açıklamaya dayandırılamadığı için burada verilmiyor.

Hangi platformlarda var, Türkçe mi?

Özgün sürüm BBC Micro içindir. Sonradan Acorn Electron, Apple II, Amstrad CPC, Commodore 64, ZX Spectrum, MSX, MS-DOS, Amiga, Atari ST ve (PAL bölgesi için) NES'e uyarlandı. Türkçe arayüz için doğrulanmış bir bilgi yok; oyun İngilizcedir ve metinleri kısadır. Bugünkü resmî dağıtım durumu doğrulanamadığı için burada bir satın alma yolu önerilmiyor. Fiyat modeli, dönemin ticari kaset ve disket yazılımıdır.

Kimlere uygun, benzer oyunlar

Bilgisayar oyunları tarihine ve prosedürel üretimin kökenine ilgi duyanlara uygundur. Günümüz oyuncusu için sadelik, hem cazibe hem engeldir: tel kafes çizgiler, sınırlı ses ve sade menüler, bugünkü oyunların rehberliğine alışmış biri için sert bir karşılama olabilir. Buna karşılık oyunun kurduğu "elindeki gemiyle bir evrende kendi yolunu çiz" fikri, kırk yıl sonra da geçerliliğini koruyor. Modern karşılığı Elite Dangerous'tır; yörünge mekaniğini öğrenmek isteyenler Kerbal Space Program ya da Orbiter oyununa bakabilir.