65 filmindeki dinozor asteroidi: 65 milyon yıl, asteroit fırtınası ve gerçek Chicxulub

2023'te vizyona giren 65, bilimkurgu ile dinozor filmini aynı potada eritmeye çalışan bir yapım. Senaryosunu da yazan Scott Beck ve Bryan Woods'un yönettiği filmde Adam Driver, Somaris adlı bir gezegenden gelen pilot Mills'i oynuyor. Mills, hasta kızının tedavisini karşılamak için iki yıllık bir uzay seferine çıkar. Gemisi Zoic bir asteroit fırtınasında hasar görür ve bilinmeyen bir gezegene, 65 milyon yıl önceki Dünya'ya düşer. Kazadan sağ kalan tek yolcu Koa (Ariana Greenblatt) adlı küçük bir kızdır. İkili, yaklaşık 15 kilometre ötedeki bir dağa düşen kurtarma kapsülüne ulaşmaya çalışırken Mills, Dünya'ya 12 saatten kısa bir süre içinde yeni asteroit parçalarının çarpacağını öğrenir.

Film paleontoloji hatalarıyla çok konuşuldu. Biz başka bir yerine bakalım: gökten gelen felakete. Filmin anlattığı çarpma, bilimin bugün bildiği Chicxulub olayına ne kadar benziyor?

Birinci not: 65 değil, 66 milyon yıl

Filmin adı ve açılışı olayı 65 milyon yıl öncesine yerleştiriyor. Bu sayı uzun süre ders kitaplarında yaygın olarak kullanıldı ama güncel ölçümler biraz farklı. Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'in 2013'teki duyurusuna göre Berkeley Jeokronoloji Merkezi'nden Paul Renne ve ekibi, argon-argon yöntemini yeniden kalibre ederek çarpmanın 66.038.000 yıl önce gerçekleştiğini yaklaşık 11 bin yıllık bir hata payıyla belirledi. Science'ta yayımlanan çalışmada çarpmanın yaşı, çarpmanın fırlattığı erimiş cam damlacıklarından (tektitler) ölçüldü. Yok oluşun yaşı ise Montana'daki Hell Creek bölgesinin volkanik küllerinden belirlendi. İki tarih hata payı içinde örtüşüyor. Yani çarpma ile kuş olmayan dinozorların yok oluşu jeolojik ölçekte aynı ana denk geliyor.

Bir milyon yıllık fark gündelik hayatta önemsiz görünebilir. Ama bu kadar küçük hata paylarıyla ölçülen bir olayda film, adını taşıyan sayının kendisinde yanılıyor.

Gerçek çarpan: tek bir dev

Filmin finalinde Dünya'ya birden fazla asteroit düşüyor. Gerçek olayın baş kahramanı ise tek bir cisim. Britannica'ya göre Meksika'nın Yucatán Yarımadası'nın kuzey kıyısındaki Chicxulub krateri en az 180 kilometre çapında. Krateri açan asteroit ya da kuyruklu yıldızın çapının yaklaşık 10 kilometre olduğu düşünülüyor. Berkeley'in duyurusu da yaklaşık 10 kilometrelik bir cisimden söz ediyor. Bu cismin bileşimini inceleyen yeni çalışmaları Dinozorların sonunu getiren cisim nadir bir karbonlu kondritti başlıklı haberimizde anlatmıştık.

Filmdeki "12 saat sonra parçalar düşecek" kurgusu bu yüzden ilginç. Filmde felaket saatlere yayılan bir yağmur gibi işliyor. Gerçek olaydaki baş aktör ise tek bir dev cisimdi ve bu cisim için bir "ön yağmur" kanıtlanmış değil.

Ama yalnız değildi: Nadir krateri

Yine de film tamamen haksız sayılmaz. 2022'de Heriot-Watt Üniversitesi'nden Uisdean Nicholson ve ekibi, Batı Afrika'da Gine açıklarında, Atlas Okyanusu tabanının yaklaşık 300 metre altında gömülü bir krater buldu. Nadir adı verilen bu yapının çapı yaklaşık 9 kilometre. Ekibin 2024'te Communications Earth & Environment'ta yayımladığı üç boyutlu sismik görüntüler, yapının bir çarpma krateri olduğunu güçlendirdi.

Heriot-Watt'ın açıklamasına göre Nadir'i açan asteroit 450-500 metre genişliğindeydi ve saniyede yaklaşık 20 kilometre hızla, 20-40 derecelik alçak bir açıyla çarptı. Çarpma 800 metreyi aşan yükseklikte bir tsunami yaratmış olmalı. Krater de Chicxulub gibi Kretase-Paleojen sınırına, yani yaklaşık 66 milyon yıl öncesine tarihleniyor.

Ekip 2022'deki açıklamasında Nadir'i açan cismin bir ana asteroidin parçalanmasıyla oluşmuş olabileceğini ya da o dönemde Dünya'ya bir asteroit akını yaşanmış olabileceğini yazmıştı. Ekipten Dr. Gulick de keşfin Geç Kretase'de bir "çarpma kümesi" olasılığını araştırmayı gerektirdiğini söylemişti. Ancak ekip, sismik verinin çözünürlüğü nedeniyle tarihlemede belirsizlik olduğunu belirtiyor. Nadir'in Chicxulub'dan önce mi sonra mı düştüğü bilinmiyor.

Yani "birden fazla çarpma" fikri bilimsel olarak tartışılan bir olasılık. Ama filmdeki gibi saatler içinde art arda gelen bir yağmur için elde kanıt yok.

Asteroit fırtınası: uzay o kadar kalabalık değil

Mills'in gemisini düşüren "asteroit fırtınası" bilimkurgunun en sevilen sahnelerinden biri. Gerçekte Güneş Sistemi'nin asteroit kuşağı bile sanıldığı kadar kalabalık değil. NASA'ya göre kuşakta çapı 1 kilometreden büyük 1,1 ile 1,9 milyon arası asteroit ve milyonlarca küçük cisim var. Ama tüm asteroitlerin toplam kütlesi Ay'ınkinden bile az. Bu kadar az kütle, Mars ile Jüpiter arasındaki devasa bir hacme dağılmış durumda.

Filmde fırtınanın nerede yaşandığı açık değil. Yine de bir gemiyi düşürecek yoğunlukta bir asteroit sürüsü, bildiğimiz gezegen sistemlerinde olağan bir manzara değil.

Nerede haklı, nerede değil?

• Haklı: Dinozor çağı gerçekten gökten gelen bir çarpmayla kapandı. Çarpma ile yok oluş jeolojik olarak eş zamanlı.
• Kısmen haklı: Aynı dönemde birden fazla çarpma olmuş olabilir. Nadir krateri bu olasılığı ciddi biçimde gündeme getirdi.
• Hatalı: Olay 65 değil, yaklaşık 66 milyon yıl önce yaşandı.
• Kanıtsız: Saatlere yayılan bir asteroit yağmuru. Ana olay, yaklaşık 10 kilometrelik tek bir cismin çarpması.
• Abartılı: Gemileri düşüren yoğun asteroit fırtınaları. Asteroit kuşağı bile büyük ölçüde boş.

Kapanış

65 bir belgesel değil, sonuçta bir hayatta kalma filmi. Ama çarpmanın adını verdiği tarihte yanılması, bilimin ne kadar ilerlediğini de gösteriyor: bugün 66 milyon yıl önceki bir günü on bin yıllık hassasiyetle tarihleyebiliyoruz. Asteroit çarpmasına karşı bugünkü insanlığın seçenekleri merak edenler Armageddon'daki gibi bir asteroit nükleer bombayla ikiye bölünebilir mi? yazımızı okuyabilir.