Uzayda ağırlıksızlık nedir? Delikli bardakla ağırlıksızlık deneyi nasıl yapılır?
Astronotlar yerçekimi yok olduğu için değil, serbest düştükleri için süzülür. Delikli plastik bardak deneyiyle, düşerken suyun neden akmayı kestiğini görebilirsin.

Astronotlar uzayda yerçekimi olmadığı için değil, serbest düştükleri için süzülür. Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) ve içindeki her şey Dünya'nın çevresinde sürekli düşüyor; hepsi aynı hızla düştüğü için kimse yere basmıyor, ağırlık hissi yok oluyor. Bunu delikli bir plastik bardakla evde görebilirsin: bardak düşerken içindeki su fışkırmayı bırakır.
Kısaca
- Yaş/sınıf: 3-8. sınıf; küçük çocuklar yetişkinle birlikte izleyerek yapabilir.
- Süre: Yaklaşık 20 dakika.
- Yer: Banyo, bahçe ya da su dökülebilecek bir alan.
- Ne öğrenilir: Ağırlıksızlığın serbest düşüşle ilgisi ve basıncın rolü.
Astronotlar neden yüzer?
NASA'nın mikro yerçekimi anlatımına göre istasyonun içindeki nesneler, "sıfır yerçekimi" diye bilinen ama doğrusu mikro yerçekimi (yaklaşık milyonda bir g) olan bir durumda süzülür. Astronot, elma ve istasyon hep birlikte düşer; ama Dünya'ya doğru değil, Dünya'nın çevresinde düşerler. Aynı anlatımda, istasyonun uçtuğu yaklaşık 250 millik (yaklaşık 400 kilometre) yükseklikte Dünya'nın yerçekimi alanının yüzeydeki gücünün yüzde 88,8'i kadar olduğu söylenir. Yani yerçekimi oradadır; istasyonu yörüngede tutan da odur.
ISS'in yörüngede nasıl kaldığını merak ediyorsan yörünge maddesine, durumun adına bakmak istersen mikro yerçekimi sayfasına göz at.
Deney: Delikli bardak düşerken su akar mı?
Malzemeler
- Şeffaf bir plastik bardak (tek kullanımlık)
- Toplu iğne ya da ince çivi (deliği yetişkin açacak)
- Su, geniş bir leğen ya da tepsi
- Eski bir havlu, silme bezi
- Telefon (yavaş çekim videosu için, isteğe bağlı)
Yapılışı
- Deliği aç. Bir yetişkin bardağın yan yüzeyinde, dibe yakın bir yere (yaklaşık bir santimetre yukarıya) küçük bir delik açsın. İstersen karşılıklı ikinci bir delik de açabilir.
- Doldur. Deliği parmağınla kapatıp bardağı suyla doldur.
- Normal durumu gör. Bardağı leğenin üstünde tut, parmağını çek. Su, delikten ince bir akıntı halinde fışkırır. Akıntının uzunluğunu kaydet.
- Bardağı bırak. Yetişkin, akıntı sürerken bardağı yaklaşık bir metre yükseklikten leğenin içine ya da zemindeki havluya bıraksın. Bu sırada bardağın nereye düşeceğine dikkat et; ellerini çek.
- Gözlemle. Düşme sırasında su akıntısına bak. Telefonla yavaş çekim kaydedersen akıntının düşüş boyunca zayıfladığını ya da kesildiğini daha iyi görürsün.
- Tekrarla. Deneyi üç kez tekrarla ve her seferinde ne gördüğünü yaz.
Güvenlik notu
- Deliği mutlaka yetişkin açsın; toplu iğne ve çivi elini yaralayabilir.
- Su dökülecek yeri baştan hazırla; ıslak zemin kayma tehlikesi yaratır, havluyu serip silin.
- Elektrikli aletlerden, prizlerden ve telefondan uzak dur; telefon ıslanmasın.
- Bardağı yukarıdan, başkasının üstüne ya da ayağına düşmeyecek biçimde bırak.
Bilimsel açıklama
Normal durumda bardaktaki su kendi ağırlığıyla aşağıdaki suya bastırır; bu yüzden dibe yakın yerde basınç yüksektir ve su deliğin dışına itilir. Bardak serbest düşerken bardak ve içindeki su aynı ivmeyle düşer. Su artık bardağın dibine ve alttaki suya bastırmaz; basınç farkı kaybolur ve su akmayı bırakır. Tıpkı istasyondaki astronotlar gibi, düşen bardağın içindeki su da "ağırlıksız" olur.
Gerçekte bardağın düşüşü kısa sürdüğü ve havanın küçük bir etkisi olduğu için akıntı tamamen kesilmeyebilir; ama belirgin biçimde zayıfladığını görürsün. Ağırlıksızlıkta suyun nasıl davrandığının en güzel kanıtı, istasyonda havada duran küre biçimli su damlalarıdır. Dünya'daki gibi yere akmak yerine yüzey gerilimi nedeniyle küre hâline gelirler.
Merak edilenler
- Uzay istasyonunda yerçekimi gerçekten yok mudur?
- Delikli bardak düşerken su neden akmayı kesti?
- İstasyondaki bir astronot elindeki kalemi bıraksa ne olur? Neden?
Cevaplar: (1) Vardır; yüzeydekinin yaklaşık yüzde 89'u kadardır, ama istasyon ve içindekiler serbest düştüğü için ağırlık hissedilmez. (2) Su ve bardak birlikte düşer, su altındaki suya bastırmaz ve basınç farkı ortadan kalkar. (3) Kalem yere düşmez, olduğu yerde süzülür; çünkü kalem, astronot ve istasyon birlikte düşmektedir.
Fizikteki etki-tepki ilkesini görmek için balonlu ve gazlı roket deneyi rehberine de bakabilirsin.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















