Eratosthenes deneyi nedir? Çubuk ve gölgeyle Dünya'nın çevresi nasıl ölçülür?
Eratosthenes, iki şehirdeki öğle gölgelerinin açı farkından Dünya'nın çevresini hesapladı. Aynı yöntemi çubuk, cetvel ve açıölçerle sınıfta ya da evde deneyebilirsin.

Eratosthenes deneyi, Dünya'nın çevresini bir çubuğun gölgesinden hesaplama yöntemidir. Antik Yunan bilgini Eratosthenes, aynı gün öğle vakti iki ayrı şehirde Güneş ışınlarının yere düşme açısını karşılaştırdı; açı farkını ve şehirler arasındaki uzaklığı bilince tam dairenin kaç parçadan oluştuğunu bulup çevreyi hesapladı. Aşağıda yöntemi, sınıfta ya da evde uygulayabileceğin bir etkinliğe çeviriyoruz.
Kısaca
- Yaş/sınıf: 6-8. sınıf ve lise; ilkokul 4. sınıf öğrencileri yetişkin yardımıyla yapabilir.
- Süre: Ölçüm yaklaşık yarım saat; hesap ve tartışma bir ders saati.
- Gerekenler: Güneşli bir gün, düz zemin ve başka bir şehirdeki bir arkadaş ya da sınıf.
- Sonuç: Dünya'nın çevresi için yaklaşık bir değer (gerçek değere yakın, ama tam değil).
Eratosthenes ne yaptı?
Anlatıldığına göre Eratosthenes, Syene'de (bugünkü Asvan) yaz gündönümü öğle vakti Güneş'in derin bir kuyunun dibini aydınlattığını, yani ışınların yere dik geldiğini öğrendi. Aynı anda İskenderiye'de dikey duran bir çubuk ise gölge yapıyordu. Gölgenin yaptığı açı, tam dairenin yaklaşık ellide biriydi (yaklaşık 7,2 derece).
Demek ki iki şehir arasındaki yay, Dünya'nın çevresinin ellide biri kadardı. Şehirler arası uzaklık 5.000 stadion olarak aktarılır; 5.000'i 50 ile çarpınca çevre 250.000 stadion çıkar. Stadionun bugünkü kilometre karşılığı kesin bilinmediği için sonucun ne kadar isabetli olduğuna dair farklı rakamlar dolaşır. Ama yöntem sağlamdır ve bugün de aynı mantıkla çalışır.
Karşılaştırma için: NASA'nın Dünya bilgi tablosunda ekvator yarıçapı 6.378 kilometre, ortalama yarıçap 6.371 kilometre olarak verilir. Çevre, 2 × π × yarıçap işlemiyle yaklaşık 40.000 kilometre eder (ekvatorda yaklaşık 40.075 kilometre).
Malzemeler
- Boyu ölçülmüş düz bir çubuk (cetvel, süpürge sapı ya da 1 metrelik çıta)
- Su terazisi ya da ucuna ip bağlanmış bir ağırlık (çekül)
- Şerit metre ya da cetvel
- Açıölçer, ip, bant
- Tebeşir ya da küçük taşlar (gölge ucunu işaretlemek için)
- Telefon saati ve not defteri
- Başka bir şehirde, aynı günde ölçüm yapacak bir akraba, arkadaş ya da kardeş sınıf
Adım adım yapılış
- Partner seç. Kuzey-güney yönünde en az birkaç yüz kilometre uzaktaki bir şehirle anlaş; iki şehir aşağı yukarı aynı boylamda olursa sonuç iyileşir (Ankara ile Konya gibi). Uzaklık büyüdükçe ölçüm hatası sonucu daha az bozar. İkiniz de ölçümü aynı gün yapın.
- Çubuğu dikleştir. Düz bir zemine sabitle; çekül ya da su terazisiyle çubuğun dik olduğunu kontrol et.
- Yerel öğleyi yakala. Öğle, saatin 12:00'ı göstermesi demek değildir; Güneş'in en yüksekte olduğu, gölgenin en kısa olduğu andır. Öğleden yaklaşık yirmi dakika önce başla, iki dakikada bir gölgenin ucunu işaretle ve saatini not et. En kısa gölge, öğle gölgesidir.
- Boyları ölç. Çubuğun boyunu (a) ve en kısa gölgenin boyunu (b) yaz.
- Açıyı bul. Çubuğun tepesinden gölgenin ucuna bir ip ger; ip ile çubuk arasındaki açıyı açıölçerle ölç. Hesapla bulmak için açı = arctan(b ÷ a) işlemini hesap makinesinde kullan. Örneğin gölge çubuğun yarısı kadarsa açı yaklaşık 26,6 derece, çubukla aynı boydaysa 45 derecedir.
- Verileri değiş tokuş et. Partnerinden aynı gün ölçtüğü açıyı al. İkisi arasındaki farka Δ (delta) diyelim.
- Hesapla. Çevre = 360 ÷ Δ × şehirler arası uzaklık. Uzaklığı harita ölçeğinden ya da bir harita uygulamasındaki ölçüm aracından, kuzey-güney doğrultusunda al.
Örnek hesap (kurgusal sayılarla)
Aşağıdaki sayılar yalnızca işlemi göstermek için uydurulmuştur, gerçek bir ölçüm değildir.
| Veri | Değer |
|---|---|
| A şehrinde gölge açısı | 30° |
| B şehrinde gölge açısı | 35° |
| Açı farkı (Δ) | 5° |
| İki şehir arası uzaklık | 555 km |
| 360 ÷ 5 | 72 |
| Çevre = 72 × 555 | 39.960 km |
Senin ölçümün büyük olasılıkla bundan biraz sapacaktır; bu normaldir. Açıyı yarım derece yanlış okumak bile, açı farkı küçükken sonucu belirgin biçimde değiştirir.
Güvenlik notu
- Hiçbir aşamada Güneş'e bakma; ölçümün tamamı gölge üzerinden yapılır.
- Öğle güneşinde şapka, güneş kremi ve su kullan.
- Çubuğu yoldan, trafikten ve oyun alanından uzak, açık bir yere kur.
- Sivri uçlu çubuk kullanma; sınıfta çubukların devrilmeyecek biçimde sabitlendiğinden emin ol.
Bilimsel açıklama: Neden işe yarıyor?
Güneş o kadar uzaktadır ki ışınları Dünya'ya neredeyse paralel gelir. Dünya düz bir levha olsaydı paralel ışınlar iki şehirde de çubuğa aynı açıyla düşer, gölgeler aynı olurdu. Gölge açıları farklı çıkıyorsa yüzey eğridir. İki şehirdeki açı farkı, iki şehri Dünya'nın merkezine bağlayan çizgiler arasındaki açıya eşittir; bu açı tam dairenin (360 derece) ne kadarına denk geliyorsa, aradaki yol da çevrenin o kadarıdır. Mevsimlerle gölge uzunluğunun değişmesini de merak ediyorsan Mevsimler nasıl oluşur? rehberine bak.
Merak edilenler
- Ölçümü neden aynı gün ve yerel öğle vaktinde yapmalıyız?
- Dünya düz olsaydı iki şehirdeki gölge açıları nasıl çıkardı?
- Şehirler birbirine çok yakın olursa sonuç neden daha az güvenilir olur?
- Ölçümde hangi hatalar yapılmış olabilir? İki tanesini yaz.
Cevaplar: (1) Güneş'in yeri gün boyu değiştiği için iki ölçüm aynı koşulda olmalıdır. (2) İkisi de aynı çıkardı. (3) Açı farkı çok küçük kalır, küçük bir okuma hatası sonucu büyük ölçüde bozar. (4) Çubuğun tam dik olmaması, öğle anının kaçırılması, açı okuma hatası ya da şehirler arası uzaklığın yanlış alınması.
Gölgeyle yapılan başka bir uygulama için Güneş saati nasıl yapılır? rehberini, ölçümlerini kaydetmek için de gökyüzü gözlem defteri yazısını kullanabilirsin.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















