Svetlana Savitskaya

Svetlana Savitskaya, uzay tarihine iki önemli "ilk" bırakan Sovyet kozmonotudur. 1982'de, Valentina Tereshkova'dan 19 yıl sonra uzaya çıkan ikinci kadın oldu. 1984'teki ikinci görevinde ise hem uzaya iki kez giden ilk kadın oldu hem de Salyut 7 istasyonunun dışına çıkarak uzay yürüyüşü yapan ilk kadın olarak kayıtlara geçti. Kozmonotluktan önce rekorlarıyla tanınan bir paraşütçü, akrobasi pilotu ve test pilotuydu; uzay kariyerinin ardından Rusya'da siyasette görev aldı.

Havacılıkla başlayan bir kariyer

Savitskaya 8 Ağustos 1948'de Moskova'da doğdu. Gökyüzüyle ilişkisi çok erken başladı: 16 yaşında paraşütle atlamaya başladı ve 17 yaşına gelmeden 450 atlayışı geride bırakmıştı. Stratosferden, yani 13.800 ve 14.250 metre gibi irtifalardan yaptığı atlayışlarla dünya rekorları kırdı.

Paraşütün ardından akrobasi uçuşuna yöneldi. Temmuz 1970'te İngiltere'de düzenlenen dünya akrobasi şampiyonasında Yak-18 uçağıyla, kadınlardan oluşan Sovyet takımının bir üyesi olarak şampiyonluk kazandı. 1972'deki şampiyonada üçüncü, 1976'da Kiev'deki şampiyonada Yak-50 ile beşinci oldu.

1972'de Moskova Havacılık Enstitüsü'nden mezun oldu, ardından test pilotu eğitimini tamamladı ve 1978'de Yakovlev uçak tasarım bürosunda test pilotu olarak çalışmaya başladı. Bu dönemde MiG-21, MiG-25, Yak-40 ve Yak-50 gibi farklı sınıflardaki uçaklarla hız, irtifa ve tırmanma dallarında çok sayıda dünya rekoru kırdı. MiG-25 ile saatte 2.683 kilometre hıza ulaşan ilk kadın da oydu.

Kozmonot kadrosuna seçilmesi

Sovyetler Birliği, Tereshkova'nın 1963'teki uçuşundan sonra uzun süre başka bir kadını uzaya göndermedi. 1980'de kozmonot adayı olarak seçilen dokuz kadından biri Savitskaya'ydı ve bu grubun içindeki tek test pilotu oydu. Eğitiminin ardından 1982 başında sınavlarını geçerek uçuşa hazır hâle geldi. (Astronot ve kozmonot sözcükleri arasındaki fark için sözlük sayfamıza bakabilirsiniz.)

İlk uçuş: Soyuz T-7 ve Salyut 7 (1982)

Savitskaya 19 Ağustos 1982'de Soyuz T-7 aracıyla uzaya fırlatıldı. Mürettebatın komutanı Leonid Popov, uçuş mühendisi Aleksandr Serebrov'du; Savitskaya araştırmacı kozmonot olarak görevdeydi. Hedef, aynı yılın 19 Nisan'ında yörüngeye oturtulan ve Sovyetlerin tek parça hâlinde fırlatılan son uzay istasyonu olan Salyut 7'ydi.

Bu görevle bir uzay istasyonu ilk kez kadın ve erkeklerden oluşan karma bir mürettebatı ağırlamış oldu. Ekip 27 Ağustos 1982'de, istasyona daha önce gelmiş olan Soyuz T-5 aracıyla Dünya'ya döndü. Uçuş toplam 7 gün 21 saat 52 dakika sürdü. Ertesi yılın Haziran ayında Sally Ride uzaya çıkan ilk Amerikalı ve üçüncü kadın olacaktı.

İkinci uçuş ve ilk kadın uzay yürüyüşü (1984)

Savitskaya ikinci kez 17 Temmuz 1984'te Soyuz T-12 ile yola çıktı. Bu kez komutan Vladimir Canibekov, araştırmacı kozmonot İgor Volk'tu; Savitskaya ise uçuş mühendisi olarak görev aldı. Hedef yine Salyut 7'ydi. Bu uçuşla birlikte uzaya iki kez giden ilk kadın oldu.

Asıl tarihî an 25 Temmuz 1984'te geldi. Savitskaya, Canibekov'la birlikte Salyut 7'nin dışına çıktı ve yaklaşık üç buçuk saat açık uzayda çalıştı. Böylece, ilk uzay yürüyüşünü 1965'te gerçekleştiren Aleksey Leonov'dan yaklaşık 19 yıl sonra, istasyon dışına çıkan ilk kadın oldu. Amerikalı astronot Kathryn Sullivan aynı yılın 11 Ekim'inde uzay yürüyüşü yapan ilk Amerikalı kadın olacaktı.

Bu yürüyüş bir gösteri değil, mühendislik deneyiydi. Savitskaya, Kiev'deki Paton Enstitüsü'nde geliştirilen ve URI adı verilen çok amaçlı bir el aletini denedi. Bu alet uzayda metal kesmek, lehimlemek, kaynak yapmak ve sert lehimleme yapmak için tasarlanmıştı. Yürüyüş sırasında titanyum ve paslanmaz çelik örneklerde kesim, lehim denemeleri ve alüminyum yüzeylerde kaplama denemeleri yapıldı. Bu tür deneyler, uzayda onarım ve montaj yapılabilmesinin pratik yollarını sınıyordu. (Uzay yürüyüşünün nasıl hazırlandığını ansiklopedi maddemizde anlattık.)

Mürettebat 29 Temmuz 1984'te Dünya'ya döndü; görev 11 gün 19 saat 14 dakika sürdü. İki uçuşuyla Savitskaya toplam 19 gün 17 saat 6 dakika uzayda kaldı.

Verileri göster

Uzay uçuşu	2
Soyuz T-7 süresi	7 gün 21 sa 52 dk
Soyuz T-12 süresi	11 gün 19 sa 14 dk
Uzay yürüyüşü (25 Temmuz 1984)	yaklaşık 3,5 saat
Uzayda toplam süre	19 gün 17 sa 6 dk

Gerçekleşmeyen üçüncü uçuş

Savitskaya'nın üçüncü bir görevi de planlanmıştı: Yalnızca kadınlardan oluşan bir Soyuz mürettebatının komutanı olarak Salyut 7'ye gidecekti; ekipte Yekaterina İvanova ve Yelena Dobrokvaşina da yer alıyordu. Ancak 1985 başında Salyut 7 ile radyo bağlantısının kopması, istasyona yönelik sonraki görevlerde yaşanan aksaklıklar ve yeterli Soyuz aracının bulunmaması gibi nedenlerle plan rafa kalktı ve bu uçuş hiç gerçekleşmedi.

Uzay sonrası görevleri ve siyaset

Savitskaya, 1983-1994 yılları arasında Sovyet uzay programının önde gelen kuruluşlarından NPO Energia'da yönetici yardımcısı olarak çalıştı. 1993'te Rus Hava Kuvvetleri'nden binbaşı rütbesiyle emekli oldu ve aynı yıl kozmonot kadrosundan ayrıldı.

Siyasi kariyeri Sovyetler Birliği'nin son yıllarında başladı: 1989-1992 arasında SSCB halk milletvekilliği yaptı. 1990'ların ortasında Rusya Federasyonu Komünist Partisi listesinden Devlet Duması'na seçildi ve sonraki seçimlerde de yeniden milletvekili oldu.

Ödüller ve anılma

• 1982 ve 1984'te iki kez Sovyetler Birliği Kahramanı unvanı aldı.
• Aynı yıllarda iki kez Lenin Nişanı ile ödüllendirildi.
• 1982'de Baykonur'un fahri hemşehrisi oldu.
• 4118 Sveta adlı asteroit onun adını taşıyor.

Neden önemli?

Savitskaya'nın uzay yürüyüşü, açık uzayda çalışmanın yalnızca erkeklere özgü bir iş olmadığını uygulamada gösterdi. Üstelik bu başarıyı, paraşüt, akrobasi ve test pilotluğuyla geçen uzun bir havacılık kariyerinin üzerine kurdu. Salyut 7'de denediği kesme ve kaynak aletleri, uzayda onarım ve montaj yapma fikrinin erken pratik denemeleri arasında yer alıyor.

• 1982: Soyuz T-7 ile uzaya giden ikinci kadın.
• 1984: Soyuz T-12 ile uzaya iki kez giden ilk kadın.
• 25 Temmuz 1984: Salyut 7 dışında uzay yürüyüşü yapan ilk kadın.
• Uzaya çıkmadan önce: akrobasi uçuşunda dünya şampiyonu, çok sayıda havacılık rekorunun sahibi test pilotu.