Shuttle-Mir (Clay Morgan): mekik ve Mir ortaklığının NASA tarihi ve özeti

Shuttle-Mir: The United States and Russia Share History's Highest Stage (Mekik-Mir: ABD ve Rusya tarihin en yüksek sahnesini paylaşıyor), NASA'nın 2001'de "SP-4225" numarasıyla yayımladığı resimli bir program tarihidir. Yazar Clay Morgan, Soğuk Savaş'ın bitiminden hemen sonra Amerikan uzay mekiklerinin Rus uzay istasyonu Mir'e gidip geldiği ve yedi Amerikalı astronotun Mir'de Rus meslektaşlarıyla birlikte yaşadığı 1994-1998 dönemini anlatır. NASA bu döneme "Faz 1" der: Uluslararası Uzay İstasyonu'nun (ISS) ilk aşaması, yani istasyon daha yörüngeye çıkmadan iki ülkenin birlikte çalışmayı öğrendiği hazırlık evresi. Kitap ABD hükümeti eseri olduğu için NASA'nın sitesinde ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap baştan bir "çoklu ortam tarihi" olarak tasarlanmış. Basılı anlatının yanında, kitabın tam metnini, görev verilerini, videoları, yüzlerce fotoğrafı, sözlü tarih görüşmelerini ve astronotların Mir'den ailelerine yazdığı mektupları içeren bir CD-ROM ile dağıtılmıştır. Kitabın başındaki kullanım notuna göre metindeki tanıklıkların çoğu bu kaynaklardan gelir. Morgan'ın tercihi teknik ayrıntıdan çok insan tarafıdır: astronotların, kozmonotların ve yerdeki ekiplerin ne yaşadığı, iki farklı kültürün aynı küçük istasyonda nasıl anlaştığı.

Yapı da buna göre kurulmuş. Ana bölümler Mir'de kalan yedi Amerikalının her birine ayrılmıştır. Aralarına, onları Mir'e götürüp getiren on bir mekik görevinin kısa hikâyeleri ("STS kutuları") ve aynı sırada Dünya'da neler olduğunu anlatan "bu arada Dünya'da" bölümleri yerleştirilmiştir. Sonda Mir'in modüllerini tek tek tanıtan resimli bir bölüm, bir zaman çizelgesi ve dizin bulunur. Önsözü, programın Amerikan tarafındaki yöneticisi Frank L. Culbertson Jr. yazmıştır. Culbertson başarıyı üç şeye bağlar: George Abbey, Dan Goldin ve Yuri Koptev gibi liderlerin yoğun siyasi baskıya rağmen süren desteği, baştan iyi kurulmuş program yapısı ve Rus ve Amerikalıların her zaman ortak bir zemin arama çabası.

Kitap ortaklığın neden kurulduğunu da anlatır. 1990'da ABD Başkan Yardımcısı Dan Quayle ile Sovyet lideri Mihail Gorbaçov uzayda işbirliğini konuşmuş, Sovyetler Birliği 1991'de dağılmış, Haziran 1992'de ABD ile yeni Rusya Federasyonu uzayda işbirliği üzerine ortak bir bildiri yayımlamıştı. Morgan, NASA'nın programa dört hedef koyduğunu yazar: uluslararası ortaklarla çalışmayı öğrenmek, bir uzay istasyonu kurmanın risklerini azaltmak, uzun süreli uçuş deneyimi kazanmak ve yaşam bilimleri, mikroçekim ve çevre araştırmaları yapmak. Kitap, o yılların Amerikan yönetiminde bazı kişilerin ekonomik çöküş yaşayan Rusya'dan roket bilgisinin başka ülkelere kaymasını önlemeyi de bir gerekçe olarak gördüğünü aktarır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir tarih anlatısı olduğu için özeti dönemlere göre vermek daha doğru olur.

Başlangıç (1994-1995). Şubat 1994'te Discovery mekiğiyle (STS-60) uçan Rus kozmonot Sergey Krikalyov programın ilk adımını atar. Bir yıl sonra STS-63'te Discovery, kenetlenmeden Mir'e yaklaşık 11 metreye kadar sokulur. Mart 1995'te Norman Thagard iki Rus ekip arkadaşıyla Soyuz'la Mir'e gider. 115 gün süren görevinde, 1974'te Skylab-4 ekibinin koyduğu 84 günlük Amerikan rekorunu geçer. Morgan bu bölümde mahremiyetin olmayışını ve Thagard'ın anlamlı bulduğu işin azlığından doğan sıkıntıyı öne çıkarır. Haziran 1995'te Atlantis (STS-71) Mir'e ilk kez kenetlenir. Kasım'daki STS-74 ise sonraki kenetlenmeler için Rusların yaptığı bir kenetlenme modülünü istasyona taşır.

Kesintisiz Amerikan varlığı (1996-1997). Mart 1996'da Shannon Lucid Mir'e çıkar ve iki yılı aşan kesintisiz Amerikan varlığı başlar. Lucid'in görevi beklenmedik bir gecikme yüzünden altı hafta uzar ve 188 günle o güne kadarki en uzun Amerikan uzay uçuşu olur. Ardından gelen John Blaha, bir astronottan ötekine görev devrini düzenli hâle getirmeye çalışır. Jerry Linenger'in dönemine Şubat 1997'deki yangın damgasını vurur: oksijen üreten kimyasal bir kartuş alev alır, ekip oksijen maskeleriyle ve söndürücülerle müdahale eder, kartuş sonunda kendi kendine yanıp tükenir. Morgan bu olayın NASA ile Rus uzay programı arasındaki ilişkiyi de gerdiğini anlatır.

Kriz ve toparlanma (1997). Mike Foale'ın görevinde, 25 Haziran 1997'de istasyondan uzaktan yönetilen insansız bir Progress ikmal aracı Spektr modülüne çarpıp onu deler. İstasyon basınç kaybeder, Spektr'in geri kalan bölümlerden kapatılması gerekir ve istasyonun denetimi bir süre kaybedilir. Rus ekip arkadaşları istasyonun toparlanmasında Foale'a büyük rol verir. Olaylar ABD'de programın sürüp sürmemesi tartışmasını alevlendirir ve Eylül 1997'de Kongre'de Mir'in güvenliği üzerine oturumlar yapılır. Program yine de sürer: STS-86'da Scott Parazynski ile Rus kozmonot Vladimir Titov, bir mekik görevinden yapılan ilk ortak Amerikan-Rus uzay yürüyüşünü gerçekleştirir, David Wolf da Foale'ın yerini alır.

Kapanış (1998). Ocak 1998'de Endeavour (STS-89) ile gelen Andy Thomas, Mir'de kalan son Amerikalı olur. Morgan onun dönemini yedi görevin en sakini olarak anlatır. Haziran 1998'de Discovery (STS-91) Thomas'ı ve uzun süreli deneyleri geri getirir; Faz 1'in uygulama kısmı biter ve sıra ISS'in kurulmasına gelir. Son bölüm Mir'e ayrılmıştır: ana modülü 20 Şubat 1986'da fırlatılan istasyon 15 yıl yörüngede kalmış, 23 Mart 2001'de atmosfere sokularak sonlandırılmıştır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Kitabın sonundaki tanıtıma göre Clay Morgan, tarihte ve uzay uçuşlarında insan unsuruyla ilgilenen bir yazardır. Romanları arasında Pasifik Kuzeybatı Kitapçılar Ödülü'nü kazanan Santiago and the Drinking Party vardır. Uzun yıllar yazları ABD'nin batısında ve Alaska'da orman yangınlarına paraşütle atlayan itfaiyeci olarak çalışmış, Idaho'nun yerleşik yazarı olmuş, Boise State Üniversitesi ile Houston-Clear Lake Üniversitesi'nde edebiyat ve yazarlık dersleri vermiştir. Eşi, Challenger faciasında öğretmen astronot Christa McAuliffe'nin yedeği olan ve 2007'de STS-118 ile uzaya çıkan NASA astronotu Barbara Morgan'dır.

Kitap NASA'nın Houston'daki Johnson Uzay Merkezi'nde hazırlanmış ve Mir'in atmosfere girdiği 2001 yılında yayımlanmıştır. Önsöze göre hikâyeyi metne, görüntüye ve sese dönüştüren ekipte Morgan'ın yanında Rebecca Wright, Sandra Johnson ve Paula Vargas da vardır. Zamanlama kitaba ilginç bir bakış açısı verir: Shuttle-Mir bitmiştir ama ISS'in en zor montaj yılları henüz öndedir. Kendisi de Rus ekip arkadaşlarıyla ISS'e gitmeye hazırlanan Culbertson'ın önsözü bu yüzden bir anma yazısından çok yeni istasyona taşınacak derslerin listesi gibi okunur.

Kitaptaki bilim

Uzun süreli uçuşun bedene etkisi. Kitap, mikroçekimin (ağırlıksızlık hissinin yaşandığı çok düşük çekim ortamı) kemik kaybına, kas erimesine, kan ve vücut sıvılarının dağılımındaki değişikliklere yol açtığını, bunların bir kısmının yörüngede yoğun egzersizle dengelenebildiğini anlatır. David Wolf'un görevinde kemik kaybı, zamanlaması hassas izotop iğneleriyle ölçülmüştü. Bugünkü uzay tıbbı özetleri de bu tabloyu doğrular: ağırlık taşımayan kemik, özellikle bel omurlarında, kalçada ve uyluk kemiğinde ayda yaklaşık yüzde 1,5 oranında doku kaybedebilir. Uzun görevlerde egzersizin bu kadar önemsenmesi bu yüzdendir.

Kapalı bir yaşam alanında yangın ve basınç kaybı. Mir'de oksijen esas olarak Elektron adlı sistemle üretiliyordu; istasyonda altı kişinin bulunduğu kalabalık dönemlerde buna ek olarak, kimyasal bir tepkimeyle oksijen veren lityum perklorat kartuşları kullanılıyordu. 1997 yangınının kaynağı da bu kartuşlardan biriydi. Mikroçekimde alevin nasıl davrandığını Gravity ve Mir yangını üzerine yazımızda ayrıntılı anlattık. Kitaba göre Mir deneyimi ISS tasarımına doğrudan yansıdı: yangının yayılmasını önlemek için havalandırmayı tek komutla kapatma, basınç kaybında modülü hızla ayırabilmek için çabuk sökülen kablolar ve buluşma sırasında yön bulmayı kolaylaştıracak ek aydınlatma bunlardan bazılarıdır.

Kenetlenme teknolojisi. Mekiğin Mir'e bağlanmasını sağlayan mekanizma, 1975'teki Apollo-Soyuz uçuşu için geliştirilen "androjen" kenetlenme fikrinin torunudur. Bu tasarımda iki taraf da etkin ya da edilgen rolü üstlenebilir. Rus şirketi RKK Energiya'nın yaptığı bu sistem Haziran 1993'te imzalanan bir sözleşmeyle mekiğin kenetlenme donanımına eklendi ve aynı aile daha sonra ISS'te de kullanıldı. Hikâyenin 1970'lerdeki başlangıcını aynı NASA tarih dizisinden The Partnership anlatır.

Mir'deki deneyler. Kitaba göre astronotlar Mir'de sekiz alanda yüzü aşkın araştırma yürüttü: ileri teknolojiler, yer bilimleri, temel biyoloji, insan yaşam bilimleri, ISS risklerini azaltma, yaşam desteği, mikroçekim ve uzay bilimleri. Lucid ve Blaha'nın ektiği buğday STS-81 ile Dünya'ya getirildi, bıldırcın yumurtalarıyla embriyo gelişimi incelendi, protein kristalleri büyütüldü ve astronotlar Dünya'yı 22.000 kez fotoğrafladı. Bugün ISS'teki bilimsel deneylerin birçoğu bu çalışmaların devamıdır.

Verileri göster

Mekik görevi	11
Mir'de kalan Amerikalı astronot	7
Mir'de toplam Amerikan varlığı	975 gün
Shannon Lucid'in uçuşu	188 gün
Araştırma sayısı	100'den fazla
Dünya fotoğrafı	22.000

Etkisi ve yeri

Kitaba göre Shuttle-Mir'den önce NASA'nın en uzun uçuş deneyimi 1973-74'teki Skylab görevleriydi ve mekik uçuşları iki haftayla sınırlıydı. Program Amerikan astronotlarına bir uzay istasyonunda 975 gün, yani 27 aydan uzun kesintisiz bir süre kazandırdı. Bu süre, mekik programının 1981'de başlamasından o güne kadar toplanan yörünge süresinden fazlaydı. Bu açıdan Shuttle-Mir, Skylab ile ISS arasındaki boşluğu dolduran ve ISS'in nasıl işletileceğini önceden deneyen bir köprüydü; ISS'in montaj hikâyesi bu deneyimin üzerine kuruldu.

Morgan programın tartışmalı yanlarını da saklamaz: 1997'deki yangın ve çarpışmadan sonra ABD'de Mir'e astronot göndermenin güvenli olup olmadığı sorgulanmış, programın geleceği Kongre'de tartışılmıştı. Culbertson da önsözde programın hem içeriden eleştirmenlerle hem dışarıdaki kuşkucularla uğraştığını yazar. Kitabın genel tonu yine de programın sonunda başarılı olduğu yönündedir. Biçim olarak da dikkat çekicidir: kitap, resimli anlatıyı CD-ROM'la birleştiren bu yapının ileride tarih kitaplarında olağan hâle gelebileceğini kendisi öne sürer. Doğrulayabildiğimiz bir ödülü yoktur.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Aynı dönemin uzay istasyonu dramlarını merak edenler, Sovyet döneminde donmuş bir istasyonu kurtarma görevini anlatan filmi ele aldığımız Salyut-7 yazımıza bakabilir; Mir'deki 1997 yangını da yukarıda andığımız Gravity yazısında anlatılıyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, ISS'in nasıl ortaya çıktığını ve Soğuk Savaş sonrası uzay diplomasisini merak edenler için akıcı bir giriştir. Dili teknik değildir, bol fotoğraflıdır ve kısa bölümlerden oluşur. NASA'nın sitesindeki PDF, basılı kitabın taranmış kopyasıdır. Okumaya Shannon Lucid ve Mike Foale bölümleriyle başlamak iyi bir fikir: biri programın en sakin ve verimli dönemini, öteki en büyük krizini anlatır. Ardından baştaki tarihçe bölümüne dönmek, ortaklığın siyasi zeminini oturtur.

Konuyu genişletmek isteyenler için Amerika'nın ilk uzay istasyonunu anlatan Living and Working in Space, mekiğin tasarım kararlarını inceleyen The Space Shuttle Decision ve ISS'te bir yıl geçiren bir astronotun anlatısı Endurance: Uzayda Bir Yıl iyi tamamlayıcılardır.