Living and Working in Space (Compton, Benson): Skylab'in NASA tarihi

Living and Working in Space: A History of Skylab (Uzayda Yaşamak ve Çalışmak: Skylab'in Tarihi), ABD'nin ilk uzay istasyonu Skylab'in 1963'teki ilk fikirlerden 1979'da atmosfere düşüşüne kadar uzanan resmî tarihidir. Tarihçiler W. David Compton ve Charles D. Benson tarafından yazıldı, 1983'te NASA Tarih Dizisi'nde SP-4208 numarasıyla yayımlandı. İlk baskısı 449 sayfadır. ABD hükümet yayını olduğu için NASA'nın teknik rapor sunucusunda (NTRS) ücretsiz PDF olarak okunabiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Skylab, Apollo'dan kalan donanımla kurulmuş bir uzay istasyonuydu. Saturn V roketinin üçüncü kademesi olarak tasarlanan S-IVB, içi yaşam alanına dönüştürülerek yörüngeye tek parça hâlinde gönderildi. Sovyetler Birliği'nin Salyut 1'inden sonra dünyanın ikinci uzay istasyonu olan Skylab, Mayıs 1973 ile Şubat 1974 arasında üç ayrı mürettebatı, toplam dokuz astronotu ağırladı.

Kitap üç kısma ayrılır. Birinci kısım, Apollo devam ederken "Ay'dan sonra ne yapacağız?" sorusuyla başlayan planlamayı ve Apollo Uygulamaları Programı adıyla geçen belirsiz yılları anlatır. İkinci kısım Apollo parçalarının Dünya yörüngesindeki uzun görevler için nasıl değiştirildiğini, deneylerin nasıl tasarlandığını ve astronotların nasıl eğitildiğini ele alır. Üçüncü kısım ise görevleri, sonuçları ve istasyonun sonunu anlatır.

Başlık kitabın odağını iyi özetler: İnsan uzayda haftalarca ve aylarca nasıl yaşar, uyur, yemek yer, spor yapar ve bilimsel çalışma yürütür? Skylab bu soruların ilk kapsamlı deneyiydi. Kitapta yemek sisteminden uzay tuvaletine, endüstriyel tasarımcıların yaşam alanına katkısından tıbbi deneylere kadar gündelik ayrıntılara geniş yer ayrılır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kökenler ve belirsiz yıllar (1-5. bölümler): Planlama 1963'te İnsanlı Uzay Uçuşu Ofisi'nde başlar. İlk fikir, yörüngeye ulaşmış boş bir roket kademesini yakıtı tükendikten sonra içine girilerek kullanılacak bir atölyeye çevirmektir ("ıslak atölye"). Bütçe kesintileri, Apollo 1 yangınının etkisi ve Hava Kuvvetleri'nin kendi istasyon projesiyle rekabet, programı defalarca küçültür. Sonunda kademenin yerde donatılıp roket yakıtı taşımadan fırlatılmasına ("kuru atölye") karar verilir.

Tasarım ve hazırlık (6-13. bölümler): Yaşanabilirlik, yemek ve tıbbi deneyler, Güneş gözlemleri için tasarlanan Apollo Teleskop Montajı, Dünya kaynakları deneyleri ve öğrenci deneyleri anlatılır. Test pilotu kökenli astronotlarla bilim insanı astronotlar arasındaki ayrım ve mürettebat eğitimi de bu kısımdadır.

Skylab'i kurtarmak (14. bölüm): İstasyon 14 Mayıs 1973'te fırlatılır, ama yükseliş sırasında mikrometeoroit kalkanı kopar, güneş panellerinden biri tamamen kaybolur, diğeri sıkışır. Isınan ve enerjisi kısıtlı istasyonu kurtarmak için NASA günler içinde güneşlik ve kesme araçları geliştirir. Pete Conrad, Joseph Kerwin ve Paul Weitz'tan oluşan ilk mürettebat güneşliği açar, bir uzay yürüyüşünde sıkışan paneli serbest bırakır. Kitap bu çabayı Apollo 13'ü kurtaran mücadeleye benzetir. İnceleme kurulu, kalkanın tasarım ölçülerine uygun oturmadığı ve havalandırma kanalının tasarlandığı gibi yapılmadığı sonucuna varır.

Üç görev (15-17. bölümler): İlk görev 28 gün sürer. Alan Bean, Owen Garriott ve Jack Lousma'nın ikinci görevi 59 gün sürer ve planlananın üstünde iş çıkarır. Gerald Carr, Edward Gibson ve William Pogue'un 84 günlük üçüncü görevi ise yoğun iş programıyla başlar. Mürettebat, Pogue'un ilk gün yaşadığı kusmayı yer ekibine bildirmez; durum araç içi ses kayıtlarından anlaşılınca Astronot Ofisi şefi Alan Shepard ekibi açık kanaldan uyarır. Görevin ortasında Carr, iş yükü ve zaman planı için yer ekibinden açık bir konuşma ister; 55 dakikalık açık kanal görüşmesinden sonra planlama esnekleşir ve moral yükselir. Kitabın anlatımında bu olay, popüler anlatılarda dolaşan "uzayda isyan" hikâyesinden çok, yer ekibiyle mürettebat arasındaki bir iletişim sorunudur.

Sonuçlar ve son (18-19. bölümler): Tıp, Güneş, Dünya gözlemi ve Kohoutek kuyruklu yıldızı sonuçları değerlendirilir. Son bölüm, Güneş etkinliğinin beklenenden yüksek olması nedeniyle istasyonun yörüngesinin hızla alçalmasını, mekikle yörünge yükseltme planlarının yetişmemesini ve Skylab'in 11 Temmuz 1979'da Hint Okyanusu ile Batı Avustralya üzerine düşüşünü anlatır.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

W. David Compton, NASA için Apollo'nun Ay bilimi tarihini anlatan Where No Man Has Gone Before kitabını da yazan bir tarihçidir. Charles D. Benson ise NASA tarihçiliğinde Kennedy Uzay Merkezi'nin Apollo dönemini anlatan Moonport'un ortak yazarı olarak tanınır. Önsözde iş bölümü açıkça anlatılır: Benson program yönetimi, Kongre ve bütçe, astronot eğitimi ve fırlatma operasyonları bölümlerini; Compton bilimsel geçmiş, deneyler, donanım geliştirme, sonuçlar ve atmosfere düşüş bölümlerini yazdı. Görevleri de paylaştılar: kaza, onarım ve ilk iki görev Benson'ın, üçüncü görev Compton'ındır. Birinci bölüm ortak çalışmadır.

Yazarlar önsözde, sözleşmeleri sonuçların çoğu yayımlanmadan bittiği için bilimsel değerlendirmenin eksik kaldığını dürüstçe belirtir. Kitap yayına hazırlanırken Skylab'in düşüşü dünya gündemine oturduğu için istasyonun sonunu anlatan bir bölüm eklendi. Yazarlar katılımcılarla çok sayıda görüşme yaptı ve taslakları olayların içindeki kişilere okuttu; NASA'nın tarih dizisinde olduğu gibi görüşlerin yazarlara ait olduğu not edilir.

Kitaptaki bilim: Güneş ve insan bedeni

Skylab'in en büyük bilimsel aracı, Güneş'i morötesi ve X-ışınlarında gözleyen teleskopları taşıyan Apollo Teleskop Montajı'ydı. Kitaba göre Güneş teleskopları yaklaşık 103 bin fotoğraf ve tayf, hidrojen-alfa kameraları da 68 bin görüntü topladı. Bu verilerle koronal deliklerin, yani Güneş'in dış atmosferinde sıcaklık ve yoğunluğun olağandışı düşük olduğu bölgelerin, Dünya'ya ulaşan hızlı Güneş rüzgârının kaynağı olduğu kesinleşti. Güneş rüzgârının Dünya'ya etkilerini Güneş patlamaları ve koronal kütle atımları sayfamızda ayrıntılı anlattık. Üçüncü mürettebat ayrıca Kohoutek kuyruklu yıldızını uzaydan gözledi; kitabın eklerinden biri yalnız bu gözlemlere ayrılmıştır. Kuyruklu yıldızların yapısını merak edenler Kuyruklu yıldızlar sayfamıza bakabilir.

İstasyonun yörüngesi de bilimsel programı belirliyordu. Kitabın görev özetine göre Skylab yaklaşık 432-434 kilometre yükseklikte, ekvatora 50 derece eğik bir yörüngede yaklaşık 93 dakikada bir tur atıyordu. Dünya kaynakları deneyleri, tarım alanlarından nehir yataklarına kadar geniş bölgeleri fotoğrafladı ve kilometrelerce manyetik bant veri topladı. Öğrencilerin önerdiği deneyler de görev programına alındı; kitap bunlara ayrı bir başlık ayırır.

Tıbbi açıdan Skylab, insanın aylarca ağırlıksızlığa uyum sağlayıp sağlayamayacağının ilk ciddi sınavıydı. Kitaba göre hekimler 18 bin kan basıncı ölçümü ve 200 saatlik elektrokardiyogram kaydı topladı. Görevler sonunda büyük sorunların az olduğu görüldü, ama dokuz astronotun beşi uçuşun başında hareket hastalığı yaşadı. Egzersiz de önemli bir konuydu: Üçüncü mürettebatın yer ekibiyle en çok tartıştığı başlıklardan biri, günlük 90 dakikalık spor süresinin nasıl bölüneceğiydi. Bugünkü uygulama için Astronotlar neden her gün iki saat spor yapar? sayfamıza bakabilirsiniz.

Düşüş bölümü de ilginç bir fizik dersidir. Güneş etkinliği arttıkça üst atmosfer ısınıp genişler, yörüngedeki araçlar daha fazla sürtünmeyle karşılaşır. Skylab'in beklenenden erken düşmesinin nedeni buydu. Mühendisler istasyonu son anda döndürerek parçaların okyanusa düşmesini amaçladı, ama sürtünme hesabındaki yüzde 4'lük bir hata düşüş alanını yüzlerce kilometre doğuya kaydırdı. Parçalar Batı Avustralya'nın seyrek nüfuslu bölgelerine düştü, kimse yaralanmadı. Kitap bu sonun hafif komik bir yanını da aktarır: Bir San Francisco gazetesinin ilk gerçek Skylab parçasına vaat ettiği 10 bin dolarlık ödülü, bahçesinde kömürleşmiş parçalar bulan Esperance'lı 17 yaşındaki bir genç kazandı.

Etkisi

Kitap, Skylab programını fikir aşamasından düşüşe kadar tek ciltte anlatan resmî NASA tarihidir. Skylab'in kendisi de uzun süreli uzay uçuşları için bir başlangıç noktasıydı: Üç görev toplam 171 gün 13 saat sürdü, uzay yürüyüşleri toplam 41 saati aştı. Kitabın anlattığı yaşanabilirlik, iş yükü ve yer ekibiyle iletişim konuları, sonraki uzun süreli istasyon görevlerinin de temel başlıkları oldu. Bugünkü istasyon yaşamını Astronotlar uzayda nasıl yaşar? sayfamızla karşılaştırabilirsiniz.

Uyarlamaları

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap ayrıntılı bir kurum tarihidir; ilk bölümlerdeki bütçe ve yönetim tartışmaları genel okuru yorabilir. Uzay istasyonlarında gündelik hayatı merak edenler 7. bölümle (yaşamak ve çalışmak), heyecanlı bir kurtarma hikâyesi arayanlar 14. bölümle başlayabilir. Üçüncü görevi anlatan 17. bölüm, insan faktörünün uzay görevlerindeki yerini anlamak için özellikle öğreticidir. Skylab'in ilk komutanı hakkında daha fazlası için Pete Conrad sayfamıza, uzun süreli uçuşların bugünkü durumu için Endurance: Uzayda Bir Yıl kitabına bakabilirsiniz. Türkçe çevirisi yok; İngilizce tam metni NASA'nın NTRS arşivinde ücretsiz.