The Long Way to a Small, Angry Planet (Becky Chambers): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Becky Chambers'ın ilk romanı The Long Way to a Small, Angry Planet (kelimesi kelimesine: "Küçük, Öfkeli Bir Gezegene Giden Uzun Yol"), uzay operası türünün alışılmış kalıplarını bir kenara bırakan bir kitap. Ortada galaksiyi kurtaracak bir kahraman, bir savaş ya da kötü bir imparatorluk yok. Bunun yerine uzak noktaları birbirine bağlayan bir yük gemisi ve o geminin farklı türlerden oluşan mürettebatı var. Kitap 2014'te yazarın kendi imkânlarıyla yayımlandı, sonra büyük bir yayınevinin elinde dünya çapında okur buldu ve Wayfarers dizisinin ilk halkası oldu.

Bu yazıda kitabın ne anlattığını, olay örgüsünün özetini, içindeki bilimle gerçek bilimin ilişkisini, aldığı ödülleri ve serinin hangi sırayla okunacağını bulabilirsiniz. Kitabın Türkçe bir baskısını doğrulayamadığımız için eserden her yerde özgün adıyla söz ediyoruz.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye Rosemary Harper adlı genç bir kadınla başlıyor. Rosemary Mars'ta doğmuş bir insan; geçmişinden uzaklaşmak ve kendine yeni bir hayat kurmak için Wayfarer adlı geminin kayıt ve evrak işlerinden sorumlu görevlisi olarak işe giriyor. Wayfarer sıradan bir yük gemisi değil: uzayda iki uzak noktayı birbirine bağlayan geçitler açan, "tünel açıcı" (tunneling) bir gemi. Mürettebatı da en az gemi kadar renkli. İnsanların yanı sıra sürüngen görünümlü bir pilot, hem doktor hem aşçı olarak çalışan bir Grum, geminin yapay zekâsı ve gemiyi uzayın "altından" yönlendiren bir çift navigatör var.

Kitabın asıl konusu bu insanların birbirini tanımasıdır. Her mürettebat üyesinin kendi hikâyesi, kendi sıkıntısı ve kendi kültürü var; kitap yol boyunca bu kültürlerin birbirine nasıl dokunduğunu anlatıyor. Aksiyon aramak isteyen okur için tempo yavaş görünebilir. Ama kitap tam da bu yavaşlığın, yani gündelik sohbetlerin, ortak yemeklerin ve küçük anlaşmazlıkların üzerine kurulu.

Kitabın evreninde insanlar, çok türlü bir topluluğun, yani Galaktik Topluluğun (Galactic Commons) görece yeni üyeleri. Dünya neredeyse yaşanmaz hale geldiği için insanlığın büyük bölümü uzaya göç etmiş; bu göçün ürünü olan Exodus Filosu'nda yetişenlere "Exodan" deniyor. Kaptan Ashby de bu filoda büyümüş biri.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Rosemary, Wayfarer'a katıldığında geminin kaptanı Ashby Santoso'nun yönettiği küçük ama sıkı bir aileyle karşılaşır. Mürettebat onu önce biraz mesafeli karşılar; Rosemary de kendi geçmişine dair sırlarını saklamaya çalışır. Hatta başka bir kimlikle dolaşabilmek için kimlik bilgilerini taşıyan çipi yasadışı biçimde sildirmiştir. Bu sır, kitabın ilk yarısında onun en büyük kaygısıdır.

Gemiye, Galaktik Topluluğa yeni katılan Toremi adlı türün bölgesine bir geçit açma işi teklif edilir. İş çok kazançlıdır ama gidilecek yer uzaktır ve yol uzun sürer. Yol boyunca gemi çeşitli duraklarda mola verir. Bu duraklar, mürettebat üyelerinin köken kültürlerine uğramak için bir fırsat olur. Her biri bir arkadaşlığı, bir aşkı, bir küslüğü ya da bir yasın çözülmesini öne çıkarır. Geminin yapay zekâsı Lovelace (mürettebatın kısa adıyla Lovey'si) ile teknisyen Jenks arasında bir yakınlık gelişir; pilot Sissix ile alg uzmanı Corbin ise durmadan tartışır. Kaptan Ashby'nin Aeluon türünden Pei ile gizli bir ilişkisi vardır ve Pei'nin türü başka türlerle ilişkiyi yasaklar. Doktor, teknisyen Kizzy, navigatör Ohan ve diğerleri de kendi sıkıntılarıyla boğuşurken Rosemary bu insanlara yaklaşır ve gemi onun için bir aileye dönüşür.

Yolculuk sırasında Rosemary kendi sırrını mürettebata açar. Beklenenin aksine mürettebat onu dışlamaz; aksine bu itiraf, gemideki ilişkileri daha derin bir zemine taşır. Kitap, bir insanın geçmişinden kaçarak değil, onu paylaşarak kendine bir yer bulabileceğini savunur.

Roman ancak son bölümlerinde gerçek bir tehlikeye dönüşür. Yolculuğun sonunda düşmanca davranan yabancılar geminin hasar görmesine yol açar. Bu olay, mürettebatın birbirine ve gemiye bakışını değiştirir; bazı ilişkiler yeniden şekillenir, karakterler yeni yollara sapar. Kitabın başlığındaki gezegen bu yüzden ikinci planda kalır: Tor.com'dan Niall Alexander'ın dediği gibi kitap öfkeli gezegeni değil, oraya giden uzun yolu anlatır. Varış noktası bir son değil, yolculukta oluşan bağların sınandığı yerdir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Becky Chambers 3 Mayıs 1985'te Güney Kaliforniya'da doğdu ve Torrance'ta büyüdü. Vikipedi'de aktarıldığına göre ailesinde NASA'nın uzay çalışmalarıyla ilgilenen birkaç kişi vardı; anne ve babası astrobiyoloji eğitmeni ve uydu mühendisi. San Francisco Üniversitesi'nde tiyatro okudu, tiyatro yönetiminde ve serbest yazarlıkta çalıştı. Bu tiyatro geçmişi, kitaptaki sohbetlerin ve karakter ilişkilerinin ağırlığını açıklamaya yardımcı olur.

Kitabın yayın hikâyesi de kendi başına ilginç. Chambers 2012'de Kickstarter'da, yarı zamanlı çalışarak kitabı bitirebileceği iki ay için 2.500 dolar toplamayı hedefleyen bir kampanya başlattı. Kampanyada asıl niyetinin geleneksel bir yayınevi bulmak olduğunu, kendi yayını yapmanın ise yedek plan olduğunu belirtmişti. Şubat 2013 sonunda kitabı bitirdiğini ve bir edebiyat ajanı bulduğunu duyurdu. Kitap 2014'te kendi yayını olarak çıktı, 2015'te de Hodder & Stoughton tarafından yeniden basıldı. Amerika'da Harper Voyager da kitabı yayımladı.

Chambers'ın yazdığı bu tür, "hopepunk" olarak anılıyor: karanlık ve umutsuz gelecek tasarımlarına karşı, iyilik ve iş birliğinin değerini savunan bir yaklaşım. Yazar sonradan To Be Taught, If Fortunate (2019) adlı kısa romanı ve Dex adlı bir çay keşişi ile Mosscap adlı bir robotun hikâyesini anlatan Monk & Robot dizisini (2021 ve 2022) yazdı.

Kitaptaki bilim: solucan deliği, alg yakıtı ve Dünya'dan göç

Solucan delikleri. Wayfarer'ın işi uzayda iki uzak noktayı birbirine bağlayan geçitler açmak. Gerçek fizikte buna en yakın kavram solucan deliği: uzay-zamanda birbirinden ayrı iki noktayı bağlayan, varsayımsal bir yapı. Kuramsal olarak Einstein'ın genel görelilik denklemlerinin özel bir çözümüne dayanıyor ve bu denklemlerle uyumlu. Ama bugüne kadar gözlenmiş bir solucan deliği yok.

İki yönde geçilebilen solucan deliklerinin ancak negatif enerji yoğunluğuna sahip "egzotik madde" ile açık tutulabileceği düşünülüyor. Kuantum alan kuramındaki Casimir etkisi, bazı bölgelerde enerji yoğunluğunun sıradan boşluğa göre negatif olabileceğini gösteriyor; ama kuram, bu negatifliğin keyfi bir ölçüde ve keyfi bir süre sürmesine izin vermiyor. Fizikçi Kip Thorne ve öğrencisi Mike Morris 1988'de, küresel bir egzotik madde kabuğuyla açık tutulan geçilebilir bir solucan deliği modelini önerdi. Thorne gibi bazı fizikçiler solucan deliklerinin yapay olarak yaratılabileceğini de ileri sürdü. Romandaki tünel açma, bu fikrin bir kurgu arka planı olarak kullanılmış hâli: iş, gemiye ve ona eşlik eden bir navigatör çiftine bağlanıyor. Roman bu işin fiziğini gerçek bir bilimsel öneri gibi sunmuyor; bugünkü fizik de insanların geçebileceği bir solucan deliğinin nasıl açılacağını bilmiyor.

Alg yakıtı. Kitaptaki geminin yakıtı, gemide yetiştirilen algden elde ediliyor ve bu işle ilgilenen bir alg uzmanı mürettebatta yer alıyor. Gerçek dünyada da algden yakıt üretme fikri epeyce eski: Vikipedi'ye göre mikroalglerin yağ ya da yakıt kaynağı olarak yetiştirilmesi ilk kez 1942'de önerildi. ABD Enerji Bakanlığı 1978'de, petrolle rekabet edebilecek alg yakıtı geliştirmek için 18 yıl süren ve 25 milyon dolar harcayan Aquatic Species Program'ı başlattı. Yine de alg yakıtlarının bugün pratik bir önemi yok; alanda hedef olarak kalmaya devam ediyor. Yani Chambers'ın gemisinde sıradan bir teknoloji olan şey, gerçek dünyada hâlâ araştırma konusu.

Mars ve Dünya'dan göç. Rosemary'nin doğduğu Mars, kitapta insan yerleşimlerinden biri olarak geçiyor. Dünya'dan ayrılan insanlığın büyük bölümünü barındıran Exodus Filosu ise nesil gemileri fikrini hatırlatıyor. Bu kavram kitapta yalnızca bir arka plan; asıl işlenişi serinin üçüncü kitabında, Record of a Spaceborn Few'da.

Etkisi ve ödülleri

Kitap 2016 Arthur C. Clarke Ödülü'nün kısa listesine girdi ve Chambers'a British Fantasy Awards'ta "Sydney J. Bounds En İyi Yeni Yazar" adaylığı kazandırdı. Ayrıca Kitschies ödüllerinin "Golden Tentacle" (en iyi ilk roman) dalında kısa listeye giren ilk kendi yayını roman oldu. Wayfarers dizisi bütün olarak 2019 Hugo En İyi Seri Ödülü'nü kazandı.

Eleştirmenler kitabın karakterlerine ve evren tasarımına bayıldı, ama olay örgüsünün sakinliği konusunda ikiye bölündü. The Guardian kitabı sessiz ama derin, insancıl ve iyimser bir başarı olarak niteledi. Adam Roberts keyifli bir uzay operası olduğunu, cinsiyete dair incelikli bakışlar taşıdığını söyledi. Locus'tan Adrienne Martini ise karakterlere ve evrene hayran kalmakla birlikte, son kırk sayfaya kadar "pek bir şey olmadığını" yazdı. Paul Kincaid kitabı fazla rahat buldu: ona göre her zorluk çok az çabayla aşılıyordu ve gerçek bir tehdit hissi yoktu. Bu görüş ayrılığı, kitabın okurunu da bölen asıl noktası.

Uyarlamalar

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok. Kendi kimliğini arayan yapay bir karakteri ekranda izlemek isterseniz Murderbot dizisine bakabilirsiniz; ancak bu yapım Chambers'ın evreniyle ilgili değil.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Wayfarers dört romandan oluşuyor: The Long Way to a Small, Angry Planet (2014), A Closed and Common Orbit (2016), Record of a Spaceborn Few (2018) ve The Galaxy, and the Ground Within (2021). Romanlar doğrudan bir hikâyenin devamı değil; aynı evreni paylaşıyor ve bazı karakterler birden fazla kitapta karşımıza çıkıyor. Her kitap tek başına da okunabiliyor; ikinci roman için eleştirmen Adam Roberts de bunu özellikle belirtmişti. Yine de birinci kitapla başlamak en doğrusu, çünkü ikinci ve üçüncü kitap birinci kitaptaki karakterlere ve olaylara dayanıyor. Yazar da seriyi bu dört kitapla tamamladığını duyurdu.

• Sevecek okur: karakter odaklı, sakin ve sıcak bilimkurgu okumak isteyenler, uzay operasını savaşlar yerine ilişkiler üzerinden görmek isteyenler.
• Sıkılabilecek okur: hızlı tempolu çatışma, gerilim ve sürükleyici bir olay örgüsü bekleyenler.
• Başka okuma önerisi: mürettebat odaklı uzay hikâyeleri sevenler için Leviathan Uyanıyor, yapay zekâ ve kimlik temasını sevenler için Martha Wells ve Ann Leckie'nin kitapları iyi bir ikinci adım olur.