To Be Taught, If Fortunate (Becky Chambers): konusu, bilimi ve okuma rehberi

To Be Taught, If Fortunate, Becky Chambers'ın 2019'da yayımlanan bilimkurgu novellası. 22. yüzyılda geçiyor: dört bilim insanı, Dünya'dan yaklaşık 15 ışık yılı uzaktaki yaşanabilir dünyaları incelemek için yola çıkıyor. İlk baskısı 153 sayfa. Wayfarers evreninin parçası değil, tek başına duran ayrı bir kitap.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, mektup biçiminde yazılmış: anlatıcı Ariadne, mürettebatın lideri ve mühendisi, okura doğrudan seslenerek yolculuğu anlatıyor. Dört astronot, Güneş Sistemi'nin ötesinde dört dünyayı gezip orada yaşam izi arıyor; gezegenler arasındaki uzun yolları ise uykuya yatıp geçiriyor. Kitabın en sıradışı fikri, "somaforming": gezegeni insanın ihtiyacına göre değiştirmek (terraforming) yerine insan bedenini gezegene uyduran bir yöntem. Chambers bu fikirle uzay keşfi anlatısına alışılmadık bir soru getiriyor: gittiğimiz yere uymak için kendimizi ne kadar değiştirmeye razıyız?

Yazar, uzay hikâyelerinin genelde "elit"leri anlattığını, kendisinin ise uzayın merkezine "gerçek insanlar"ı koymak istediğini söylemiş. Kitap bu yüzden büyük bir macera değil, dört meslektaşın günlük emeğini, aralarındaki bağları ve keşfin ağırlığını anlatıyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın gidişatını ve vardığı karar noktasını anlatır; son sayfalardaki ayrıntıları vermiyoruz.

Mürettebat dört kişi: lider ve mühendis Ariadne; en genç üye olan, bitki ve biyolojiyle ilgilenen Chikondi; en yaşlı üye, meteorolog Elena; ve kaya ile fosillerle uğraşan jeolog Jack. Dördü arasında yakın ve çok katmanlı ilişkiler var: Ariadne'nin Jack ve Elena ile zaman zaman cinsel bir ilişkisi, en genç üye Chikondi ile ise cinsel olmayan, çok yakın bir bağı var. Elena görev odaklı ve zaman zaman mesafeli bir karakter; Jack ise somaforming sırasında hormon kullanan bir trans erkek. Ariadne'nin anlattığı hikâye, mürettebatın neyi önemsediğine nasıl karar verdiğini ve bu kararların yolculuk boyunca nasıl şekillendiğini izliyor; anlatıcı bütün bunları okura doğrudan seslenerek, mektup gibi aktarıyor. Görevleri, dört gezegende yaşam izlerini belgelemek. Gezegenlerin arasını uyku hâlinde geçiriyorlar, her gezegende ise o dünyanın koşullarına bedenlerini uyduruyorlar. Örneğin kan, soğuğa karşı antifriz üretecek biçimde ayarlanıyor.

Kitabın bir eleştirisine göre bu dünyalardan bazıları merak ve hayranlık uyandırıyor, bazıları ise dehşet. İkinci gezegenden ayrılırken mürettebat, aylardır Dünya'dan haber alamadıklarını fark ediyor. Dördüncü gezegene vardıklarında bir mesaj geliyor: bir doğal afet Dünya'nın teknolojik altyapısını çökertmiş ve onlar belki de insanlığın son astronotları. Yolculuk boyunca bedenler her varışta o dünyanın koşullarına, yani farklı sıcaklığa, atmosfere ve çekime yeniden ayarlanıyor; ayarlanma bir bedel olarak da, bir keşif aracı olarak da çıkıyor karşılarına. Dört kişi bu noktada bir karar vermek zorunda. Dünya'ya mesaj gönderip planlandığı gibi geri dönmeleri mi, yoksa daha fazla gezegen keşfetmek için ileri gitmeleri mi gerektiğini soruyorlar. Cevap gelmezse uykuda kalarak süresiz biçimde bekleyecekler. Bu karar, kitabın baştan beri sorduğu soruyu, yani bilimin kimin ve ne için yapıldığını, somut bir seçime çeviriyor.

Yazar ve yazıldığı dönem

Becky Chambers, 1985 doğumlu Amerikalı bir yazar. Ebeveynlerinden biri astrobiyoloji eğitmeni, biri uydu mühendisi. Bu novella, Wayfarers serisinin üçüncü ve dördüncü kitapları arasında, ama o serinin dışında bir kitap olarak 2019'da çıktı; Harper Voyager ve Hodder & Stoughton yayımladı. Kitabın adı, 1977'de uzaya gönderilen Voyager Altın Plak'ının açılışındaki sözlerden geliyor.

Kitaptaki bilim

Altın Plak ve kitabın adı

"To be taught, if fortunate" ifadesi, dönemin BM Genel Sekreteri Kurt Waldheim'ın Voyager Altın Plak'ı için kaydettiği selamlama konuşmasından alınmış. Voyager 1 ve 2'nin ikisi de 1977'de, aynı içerikli birer Altın Plak'la fırlatıldı. Plakta 55 antik ve modern dilde selamlama, farklı kültürlerden müzikler, doğa sesleri ve 116 görüntü var. Plağın içeriğini seçen NASA komitesine Carl Sagan başkanlık etti. Voyager 1 bugün yıldızlararası uzayda ve yaklaşık 40.000 yıl sonra Gliese 445 yıldızına 1,6 ışık yılı yakınlıktan geçmesi bekleniyor. Voyager'ın çektiği ünlü fotoğrafı ve Carl Sagan'ın düşüncelerini merak edenler için Soluk Mavi Nokta sayfamız, Voyager 1'in yolculuğu için Voyager 1 haberimiz var.

Dünya dışında yaşam aramak

Dört astronotun işi, astrobiyolojinin işidir. NASA astrobiyolojiyi, evrendeki yaşamı "nasıl başladığı, Dünya'da nasıl evrimleştiği ve başka nerede bulunabileceği" üzerinden inceleyen bir alan olarak tanımlıyor; alan kimya, jeoloji, biyoloji ve gezegen bilimini bir araya getiriyor ve Dünya'daki uç ortamları başka dünyalar için model olarak kullanıyor. Kitaptaki mürettebatın uzmanlıkları bu çoklu yapıya denk düşüyor: bir mühendis, bir bitki ve yaşam bilimcisi, bir meteorolog, bir jeolog.

Gerçek dünyada bir gezegenin "yaşanabilir" sayılmasında ilk ölçüt yaşanabilir bölge, yani NASA'nın tanımıyla yıldızdan öyle bir uzaklık ki yüzeyde sıvı su bulunabilir. Bu bölgenin yeri yıldızın büyüklüğüne ve parlaklığına bağlı: kızıl cüce yıldızlarda bölge çok dar ve yıldıza çok yakın. NASA'nın vurguladığı önemli bir sınır var: yaşanabilir bölgede olmak yaşamı garanti etmez; kızıl cücelerin yakınındaki gezegenler Dünya'nın Güneş'ten aldığının yüz binlerce katına varabilen X-ışını ve morötesi radyasyona ve sık sık güçlü parlamalara maruz kalabilir. Yani kitaptaki gibi "uygun görünen" dünyaları ayrıntılı incelemek, gerçek bilimde de gereken bir iş.

15 ışık yılı ne kadar uzak?

Işık yılı, ışığın bir yılda aldığı yoldur. Dünya'ya en yakın yıldız sistemi Proxima Centauri, 4,25 ışık yılı uzakta; NASA'nın kataloğuna göre etrafındaki Proxima b, 2016'da radyal hız yöntemiyle keşfedilen, Dünya'dan yaklaşık 1,06 kat kütleli bir gezegen ve yıldızı çevresinde 11,2 günde dönüyor. 15 ışık yılı bu mesafenin yaklaşık üç buçuk katı: bir ışık sinyali bile oraya ve geri gelmek için 30 yıl harcar. Bu hesap, kitapta Dünya'ya bir soru gönderip yanıt beklemenin neden büyük bir mesele olduğunu anlamaya yardım eder. Bugün NASA'nın kataloğunda 6.000'in üzerinde onaylı ötegezegen var. Konunun güncel durumu için Yaşanabilir Dünyalar Gözlemevi haberimiz de ilginizi çekebilir.

Somaforming ve antifriz proteinleri

Somaforming kurgusal bir kavram, ama dayandığı fikrin doğada karşılığı var. Bazı balıklar, böcekler, bitkiler, mantarlar ve bakteriler, buz kristallerine bağlanıp büyümelerini engelleyen antifriz proteinleri üretir; bu sayede donma sıcaklığının altında yaşayabilirler. İnsan bedeni bu proteinleri doğal olarak üretmez; araştırmacılar bunların doku saklama gibi tıbbi kullanımlarını inceliyor. Kitaptaki mürettebatın kanının soğuk bir dünyada antifriz üretmesi, bu gerçek mekanizmanın çok daha geniş bir hâli. Gerçekte bir insanı gezegene uydurmak şu an bilimsel olarak mümkün değil.

Uyku hâli

Kitaptaki gibi uzun yolculuğu uykuya yatıp geçirme fikri, gerçek uzay mühendisliğinde "torpor" adıyla araştırılıyor. 2013'te yayımlanan NASA haberine göre, NASA'nın NIAC programı desteğiyle SpaceWorks Engineering'in John Bradford'un liderliğinde yürüttüğü çalışma, Mars yolculuğunda mürettebatın düşük metabolizmalı uyku hâline sokulmasını önerdi. Çalışmaya göre dört-altı kişilik bir mürettebat için gereken yaşam alanının kütlesi geleneksel tasarımlardaki 20-50 ton yerine 5-7 ton, hacmi ise yaklaşık 200 metreküp yerine 20 metreküp olabilirdi. Bunlar tasarım aşamasındaki fikirlerdi; insanlarda uzun süreli torpor henüz uygulanmış bir teknoloji değil.

Etkisi ve ödülleri

Novella 2020 Hugo En İyi Novella Ödülü'nün finalistleri arasındaydı; ödülü Amal El-Mohtar ile Max Gladstone'un This Is How You Lose the Time War'ı aldı. Aynı yıl Locus En İyi Novella Ödülü'ne de aday gösterildi. Vox'tan Emily St. James kitabı "hızlı okunan ama sonunda tatmin eden" buldu ve insanın hem bireysel hem toplumsal anlamda ne olduğunu sorguladığını yazdı; Reactor'dan Lee Mandelo ise onu "samimi ama engin" diye niteledi. SciFiNow, kitabı en iyi beş ilk temas (first contact) kitabından biri olarak listeledi.

2020 Hugo novella finalistleri arasında Ted Chiang'in Anxiety Is the Dizziness of Freedom'ı, Seanan McGuire'ın In an Absent Dream'i ve P. Djèlí Clark'ın The Haunting of Tram Car 015'i de vardı; yani kitap güçlü bir listede yer aldı. Kirkus'un değerlendirmesi, Chambers'ın yazışını bir bilim insanının merakıyla bir çocuğun hayranlığının birleşimi olarak tarifliyor ve kitabın insanlık, yuva ve aile temalarına eğildiğini belirtiyor. Mandelo'nun yorumu da aynı yöne işaret ediyor: kitap teknik bir titizlikle yazılmış, ama bu titizlik bilim, insanlığın ilerleyişi ve insanların küçük kişisel gelecekleri üzerine bir savı taşıyor.

Chambers'ın ardından yayımladığı A Psalm for the Wild-Built 2022'de Hugo En İyi Novella Ödülü'nü kazandı; To Be Taught, If Fortunate ise bu ödülün finalisti olarak kaldı.

Uyarlamaları

Bu yazı hazırlanırken baktığımız kaynaklarda To Be Taught, If Fortunate için bir film ya da dizi uyarlaması geçmiyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kısa, tek başına okunabilen, bilimi kurgunun hizmetine koşan ama onu ciddiye alan bir uzay hikâyesi arayanlara uygun. Kitap yıldızlararası yolculuk, bilimsel merak ve yalnızlık üzerine; tempo sakin. Hikâyedeki yakın ilişkileri ve duygusal yükü sevenler tam hedefte; macera ya da teknik ayrıntı bekleyenler beklentilerini ayarlamalı. Aynı yazarın daha uzun ve çok türlü uzay topluluğunu anlatan romanları için Wayfarers serisi var; yazarın biyografisi için Becky Chambers sayfasına bakılabilir. Bilime dayalı, tek kişilik hayatta kalma hikâyesi arayanlara ise Marslı iyi bir ikinci okuma olabilir; yıldızlararası yolculuğun toplumsal tarafını sevenler Aurora'ya da göz atabilir.