Kip Thorne

Kip Stephen Thorne, Einstein'ın genel görelilik kuramının öngördüğü kütleçekim dalgalarını yakalamak için kurulan LIGO projesinin kurucularından biridir. Eylül 2015'te bu dalgaların ilk kez doğrudan algılanması, evreni yalnızca ışıkla değil uzay-zamanın titreşimleriyle de dinleyebileceğimizi gösterdi. Thorne bu başarıdaki katkısıyla 2017 Nobel Fizik Ödülü'nü paylaştı. Kara delikler, solucan delikleri ve zaman yolculuğu üzerine kuramsal çalışmaları ile Yıldızlararası (Interstellar) filmine verdiği bilimsel destek, onu geniş kitlelerce tanınan bir isim yaptı.

Erken yaşamı ve eğitimi

Thorne, 1 Haziran 1940'ta ABD'nin Utah eyaletindeki Logan kentinde doğdu. Caltech'ten 1962'de fizik lisans derecesiyle mezun oldu. Princeton Üniversitesi'nde John Archibald Wheeler'ın öğrencisi oldu; 1964'te yüksek lisansını, 1965'te doktorasını tamamladı.

Babası D. Wynne Thorne Utah Eyalet Üniversitesi'nde toprak kimyası profesörü, annesi Alison Comish Thorne ise Iowa State College'da ekonomi doktorası alan ilk kadın olan bir ekonomistti. Mormon inancıyla yetiştirildi; bugün kendini ateist olarak tanımlar ve "bilim ile din arasında temel bir uyuşmazlık olmadığını" söyler.

Kariyeri

1967'de doçent olarak Caltech'e döndü ve 1970'te kuramsal fizik profesörü oldu. 1991-2009 arasında Richard P. Feynman Kuramsal Fizik Profesörü unvanını taşıdı; 2009'dan beri emekli profesördür. Caltech'te yaklaşık 50 fizikçi onun yakın rehberliğinde doktora yaptı; Saul Teukolsky ve Clifford Will gibi tanınmış görelilik uzmanları bunlar arasındadır.

1973'te Charles Misner ve John Wheeler'la birlikte yazdığı "Gravitation" (Kütleçekim), genel görelilik alanında kuşaklar boyu kullanılan temel bir ders kitabı oldu.

Bilime katkıları

Thorne'un kuramsal çalışmaları çok geniş bir alana yayılır. Anna Żytkow'la birlikte, merkezinde bir nötron yıldızı barındıran kırmızı üstdevler öngördü; bu varsayımsal cisimler bugün Thorne-Żytkow nesneleri olarak anılır. "Çember varsayımı" olarak bilinen önerisi, bir cismin hangi koşulda kara deliğe dönüşeceğini sezgisel bir ölçütle tarif eder.

Solucan delikleri ve zaman yolculuğu üzerine de kafa yordu. Mike Morris ve Ulvi Yurtsever'le birlikte, içinden geçilebilir bir solucan deliğinin ancak olağan enerji koşullarını ihlal eden kuantum alanlarıyla mümkün olabileceğini gösterdi. Sung-Won Kim'le yaptığı çalışmada ise kuantum alanlarının, zamanda geriye giden yolların oluşmasını engelleyebilecek bir mekanizma sunduğunu ortaya koydu. Carl Sagan'a "Mesaj" (Contact) için solucan deliği fiziği konusunda danışmanlık yaptı.

Thorne ve öğrencileri, kara delik kuramına farklı bir bakış getiren "zar paradigması" yaklaşımını geliştirdi. Morris ve Yurtsever'le yaptığı solucan deliği çalışması 1988'de, Kim'le yaptığı çalışma 1991'de, Żytkow'la yazdığı makale 1977'de yayımlandı. Ayrıca LIGO gibi dedektörlerin hangi gök kaynaklarından ne güçte sinyal alabileceğini öngören çalışmalar yaptı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Thorne'un en büyük mirası LIGO'dur. 1984'te kurulmasına öncülük ettiği Lazer Girişimölçer Kütleçekim Dalgası Gözlemevi, lazer girişimölçerlerle uzay-zamandaki son derece küçük esneme ve sıkışmaları ölçmek için tasarlandı. Eylül 2015'te kaydedilen sinyal 11 Şubat 2016'da duyuruldu ve kütleçekim dalgalarının ilk doğrudan gözlemi oldu.

2017 Nobel Fizik Ödülü, "LIGO dedektörüne yaptıkları belirleyici katkılar ve kütleçekim dalgalarının gözlemi" için Rainer Weiss, Barry Barish ve Kip Thorne'a verildi. Aynı keşif 2016'da Kavli Astrofizik Ödülü, Shaw Ödülü, Gruber Kozmoloji Ödülü ve Temel Fizik Özel Breakthrough Ödülü ile de onurlandırıldı. Kütleçekim dalgası gökbilimi, kara delik ve nötron yıldızı birleşmelerini doğrudan "duymayı" sağlayan yepyeni bir gözlem penceresi açtı.

Bilim ve sinema

Thorne, Yıldızlararası filminin fikrini yapımcı Lynda Obst'la birlikte geliştirdi ve filmin bilimsel danışmanlığını üstlendi. Filmin arkasındaki fiziği anlattığı "Yıldızlararası'nın Bilimi" kitabı 2014'te yayımlandı. "Tenet" filmine de bilimsel danışman olarak katkı verdi.

Mirası

1994'te yayımlanan "Kara Delikler ve Zaman Bükülmeleri" kitabı, aynı yılın Phi Beta Kappa Bilim Ödülü'nü kazandı ve genel görelilik tarihini geniş okur kitlesine anlattı. Thorne, kuramsal fiziğin cesur fikirlerini dev deney projelerine dönüştürebilen ender bilim insanlarından biri olarak anılır.

2017'de Weiss ve Barish'le birlikte Asturias Prensesi Ödülü'nü aldı; 2016'da Time dergisi onu dünyanın en etkili 100 kişisi arasında gösterdi. 2017'de Roger Blandford'la birlikte "Modern Klasik Fizik" adlı kapsamlı bir ders kitabı yayımladı. 1984'te Carolee Joyce Winstein'la evlendi.

Bilmeye değer

• Doktora danışmanı John Wheeler, Richard Feynman'ın da hocasıydı.
• 2009'a kadar taşıdığı profesörlük unvanı, Richard Feynman'ın adını taşıyordu.
• LIGO'nun ilk kütleçekim dalgası sinyali Eylül 2015'te kaydedildi, ancak kamuoyuna Şubat 2016'da açıklandı.
• Kavli, Shaw ve Gruber ödüllerinin üçünü de aynı yıl, 2016'da aldı.

Kaynak: Wikipedia (İngilizce): Kip Thorne

Fotoğraf: Christopher Michel · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons