A Closed and Common Orbit (Becky Chambers): konusu, yapay zekâ ve okuma rehberi

Becky Chambers'ın Wayfarers dizisinin ikinci romanı A Closed and Common Orbit (kelimesi kelimesine: "Kapalı ve Ortak Bir Yörünge"), ilk kitabın uzay gemisi ortamını geride bırakıp bir yapay zekânın insan görünümlü bir bedende yeni bir hayata başlamasını anlatıyor. Kitap 2016'da Hodder & Stoughton tarafından yayımlandı ve 2017 Hugo En İyi Roman Ödülü'nün finalistleri arasında yer aldı.

Roman, ilk kitaptan farklı olarak bir geminin mürettebatına değil, iki karakterin yakın ilişkisine odaklanıyor. Aynı evrende, Galaktik Topluluk'un (Galactic Commons) çok türlü uygarlığında geçiyor; ama bu kez bakış, bir geminin yolculuğunu değil bir yerleşimin gündelik hayatını kapsıyor. Bu yazıda kitabın konusunu, olay örgüsünün özetini, içindeki yapay zekâ ve robotik temalarının gerçek bilimle ilişkisini ve okuma sırasını bulabilirsiniz. Kitabın Türkçe bir baskısını doğrulayamadığımız için özgün adıyla anıyoruz.

Kitap ne anlatıyor?

Birinci kitabın sonunda Wayfarer gemisinin yapay zekâsı Lovelace, yasadışı bir şekilde bir android bedenine yüklenir ve gemiden ayrılır. A Closed and Common Orbit bu noktadan başlıyor: Lovelace'in yeni bedeninde, bir geminin sistemlerini yönetmekten çıkıp tek bir bedenin sınırlı duyularıyla hayata uyum sağlama çabası. Yanında, ona yardım eden Pepper adlı bir teknisyen var.

Kitap iki zaman çizgisini birleştiriyor. Birinde Lovelace'in (kitapta ilerledikçe Sidra adıyla anılan karakterin) yeni hayatındaki ilk günleri anlatılıyor. Diğerinde ise Pepper'ın çocukluğu: genetiği değiştirilmiş bir çocuk köle olarak büyüdüğü yıllar. Bu iki hat birbirinin yankısı gibi okunuyor, çünkü iki karakter de kendilerine ait olmayan bir hayattan kendi hayatlarına geçmeye çalışıyor.

İlk kitabın geniş mürettebatından sonra bu roman çok daha yakın plan. Okur birkaç karakterle uzun zaman geçiriyor; dolayısıyla "kitap küçük ve sakin" diyebiliriz. Bu özellik, Guardian'da Adam Roberts'ın belirttiği gibi romanın ilk kitabı okumamış birine de açılmasını sağlıyor: eleştirmene göre kitap devam romanı olmasına rağmen tek başına bir hikâye olarak işliyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Lovelace, Wayfarer'dan ayrıldığında yeni bedeninde hafızasını kaybetmiş biçimde uyanır ve her şeyi baştan öğrenmek zorunda kalır. Bedenin kendisi onun için yabancıdır: bir gemiyi yöneten zihin, şimdi tek bir bedene sığmaya çalışmaktadır. Bu zor dönemde yanında Pepper vardır. Pepper, Port Coriol adlı yerleşimde yaşayan, her türlü hurdayı onarmakta usta bir teknisyendir. Lovelace bu yeni hayatta Sidra adıyla anılmaya başlar. Sidra'nın hayatı artık bir geminin ritmine göre değil, bir yerleşimdeki gündelik düzene göre akar: yeni insanlarla tanışmak ve bir bedenin gerektirdiği alışkanlıkları öğrenmek onun için ayrı birer sınavdır.

Anlatının diğer hattı Pepper'ın geçmişine gider. Pepper çocukken, genetiği değiştirilmiş bir köle olarak bir fabrikada çalıştırılır ve adı yerine bir numarası, Jane 23 vardır. Bu karanlık ortamda ona anne gibi davranan, Owl adlı bir yapay zekâ bulunur ve kızın kaçışına yardım eder. Pepper bu kaçıştan sonra hayatını sıfırdan kurar. Bugün Sidra'ya gösterdiği özen, işte o geçmişten gelir; Sidra ona kaybettiği anneyi hatırlatır, Sidra için de Pepper dünyaya uyum sağlamasına yardım eden kılavuzdur.

Sidra bir yandan bedenini kabullenmeye, bir yandan kendi ilgi alanlarını ve arkadaşlıklarını bulmaya çalışır. Bu süreçte Tak adlı bir Aeluon dövme sanatçısı onun arkadaşı olur; Pepper'ın partneri Blue de, sanatıyla geçinen biri olarak çevreyi tamamlar. Sidra'nın en büyük zorluğu, bedenini kendinin parçası saymakta güçlük çekmesidir; kendini bu dünyaya ait hissetmeyi öğrenmesi gerekir. Pepper'ın geçmişi ise Sidra'nın bu çabasına bir ayna tutar.

Romanın iki hattı, aynı soruya bakar: kendine ait olmayan bir hayattan çıkıp kendi hayatını kurmak mümkün mü? Kitap, bir çatışmanın çözümünden çok, iki karakterin birbiriyle kurduğu bağa yaslanır. Okur, yapay bir zihnin de, yaralı bir insanın da kendisine bir yer açabileceği fikriyle ayrılır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Becky Chambers, 3 Mayıs 1985'te Güney Kaliforniya'da doğdu ve Torrance'ta büyüdü. Vikipedi'ye göre ailesinde NASA'nın uzay çalışmalarıyla ilgilenen birkaç kişi vardı; ebeveynleri bir astrobiyoloji eğitmeni ve bir uydu mühendisi. San Francisco Üniversitesi'nde tiyatro okudu. İlk romanı The Long Way to a Small, Angry Planet'ı 2012'de başlattığı bir Kickstarter kampanyasıyla finanse ederek 2014'te kendi imkânlarıyla yayımladı; kitap sonradan Hodder & Stoughton ve Harper Voyager tarafından yeniden basıldı.

A Closed and Common Orbit, yazarın bu ilk başarısından iki yıl sonra, 2016'da çıktı. Chambers'ın yazım yaklaşımı, "umut odaklı" anlamında hopepunk olarak anılan akıma bağlanıyor. Yazar ilerleyen yıllarda To Be Taught, If Fortunate (2019), A Psalm for the Wild-Built (2021) ve A Prayer for the Crown-Shy (2022) gibi kitaplar yazdı; A Psalm for the Wild-Built 2022 Hugo En İyi Kısa Roman Ödülü'nü kazandı. Wayfarers dizisi 2019'da Hugo En İyi Seri Ödülü'nü aldı.

Kitaptaki bilim: yapay zekâ, robotlar ve uzayda insansı makineler

Bu roman, serinin diğer kitaplarına göre astronomiden çok yapay zekâ ve robotikle ilgili. Uzay bağı ise dolaylı: hikâyenin geçtiği dünya, Galaktik Topluluk'un uzay yolculuğuna ve tünel açıcı gemilere dayanan bir uygarlık olduğu için mümkün.

Bilinç ve yapay zekâ. Kitap, bilinç sorusunu işliyor; kitapta bilinçli ve kendi kendine düşünebilen varlıklar için "sapient" sözcüğü kullanılıyor. Romanda iki yapay zekâ karakter açıkça kendi kendine düşünüyor; ama hukuk açısından yalnızca makine sayılıyorlar. Bu ayrım, kitabın etik sorusunun merkezi: bilinçli bir yapay zihin bir "kişi" midir, yoksa sadece bir araç mı? Bugünkü yapay zekâ sistemlerinin bilinç sahibi olduğuna dair bilim dünyasında genel kabul gören bir görüş yok; kitap bu soruyu gerçek bir iddia olarak değil, bir düşünce deneyi olarak kullanıyor.

İnsansı robotlar ve uzay. Kitaptaki "android bedene yüklenme" fikrinin gerçek uzay teknolojisindeki en yakın örneği, NASA'nın Johnson Uzay Merkezi'nde geliştirilen Robonaut serisi. Robonaut, astronotlarla yan yana çalışabilecek bir insansı robot olarak tasarlandı ve araç tutabilen bir gövde olan Robonaut 2 (R2), Şubat 2011'de STS-133 görevinde Uluslararası Uzay İstasyonu'na götürüldü. Ancak R2 kendi kendine karar veren bir "zihin" değildi. NASA'nın fotoğraf açıklamasına göre, istasyondaki bir sistem kontrolü sırasında yerdeki ekipler robota komutlarla bir dizi işlem yaptırıyordu. Yani Chambers'ın kurgusundaki bilinçli ve özgür bir android ile gerçek robotik arasındaki mesafe çok büyük.

Gen değiştirilmiş insanlar. Pepper'ın geçmişi, insan genetiğinin değiştirilmesinin sömürüyle birleştiği bir dünyayı gösteriyor. Bu bölümü bilimsel bir öngörü olarak değil, kurgunun etik bir uyarısı olarak okumak gerekir. Kitap bize asıl olarak şunu soruyor: biri başkasının yaşamını araç olarak kullanabilir mi?

Etkisi ve ödülleri

Kitap 2017 Hugo En İyi Roman Ödülü'nün finalistleri arasında yer aldı. O yıl ödülü N. K. Jemisin'in The Obelisk Gate romanı kazandı; finalde All the Birds in the Sky (Charlie Jane Anders), Ninefox Gambit (Yoon Ha Lee), Too Like the Lightning (Ada Palmer) ve Death's End (Cixin Liu) da vardı.

Eleştirmenler kitabı ilk romandan daha yakın ve daha odaklı buldu. The A.V. Club romanı öncülünden daha samimi saydı; James Nicoll "daha odaklı ve daha etkili" dedi; Strange Horizons dünya kurgusunu ve bu dünyayı sunuş biçimini övdü; Publishers Weekly dengeli tempoyu ve yapıyı beğendi. Roberts, ilk kitabın güçlü yanlarının (karmaşık karakterler, sempatik atmosfer) ve zayıf yanının (karakterlerin ana olay örgüsünü ilerletmek yerine oyalanma eğilimi) burada da sürdüğünü yazdı.

Uyarlamalar

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok. Yapay bir karakterin kendi kimliğini aradığı bir yapımı ekranda izlemek isterseniz Murderbot dizisine bakabilirsiniz; yazarı Martha Wells'tir. İki yapım arasında doğrudan bir bağlantı yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Wayfarers dizisi dört kitaptan oluşuyor: The Long Way to a Small, Angry Planet (2014), A Closed and Common Orbit (2016), Record of a Spaceborn Few (2018) ve The Galaxy, and the Ground Within (2021). Kitaplar aynı evreni paylaşıyor ve bazı karakterler birden fazla kitapta görünüyor, ama doğrudan bir hikâyenin parçaları değiller. Yayın sırasına göre bu kitap ikinci.

• Birinci kitaba başlamak ister misiniz? Lovelace'i geminin yapay zekâsı olarak tanımak, bu kitaptaki değişimi daha anlamlı kılar.
• Doğrudan bu kitaptan başlayabilir misiniz? Evet; Roberts'a göre roman tek başına da okunur.
• Sevecek okur: kimlik, aidiyet ve yapay zekâ temalarını sakin bir üslupla işleyen hikâyeleri sevenler.
• Başka okuma önerisi: yapay zekâ ve beden ilişkisini farklı bir ses ve ton ile işleyen Ann Leckie ile Martha Wells'in kitapları.