Martha Wells

Martha Wells kimdir?

Martha Wells (doğumu 1 Eylül 1964, Fort Worth, Teksas), bilimkurgu ve fantastik edebiyat yazan Amerikalı romancıdır. Uzay meraklıları onu en çok, şirketlerin hüküm sürdüğü bir gelecekte kendi denetim yazılımını kırarak özgür iradesini gizlice ele geçiren bir güvenlik robotunu anlatan The Murderbot Diaries (Murderbot Günlükleri) dizisiyle tanır. Bu dizi Hugo, Nebula ve Locus ödüllerinin en önemli dallarını kazandı ve Apple TV'de Murderbot adıyla diziye uyarlandı. Wells ayrıca Ile-Rien ve Raksura Kitapları gibi fantastik serilerin, Yıldız Geçidi ve Yıldız Savaşları evrenlerinde geçen romanların yazarıdır. Kitapları otuz dile çevrilmiştir.

Hayatı

Wells, Teksas'ın Fort Worth kentinde doğdu. 1986'da Texas A&M Üniversitesi'nden antropoloji lisans diplomasıyla mezun oldu. Üniversite yıllarında bilimkurgu ve fantastik edebiyat hayran topluluğunun içindeydi; üniversitenin bilimkurgu toplantısı AggieCon'un 17. buluşmasının başkanlığını yaptı. Yazar olmaya hazırlanırken yerel yazarlık atölyelerine ve toplantılara katıldı; bunlar arasında Bruce Sterling'in yönettiği Turkey City Yazarlık Atölyesi de vardı. Bugün eşiyle birlikte Teksas'ın College Station kentinde yaşıyor.

Wells, romanlarında karmaşık ve gerçekçi ayrıntılarla örülmüş toplumlar kurma merakını antropoloji eğitimine bağlar. Bu yaklaşım, fantastik dünyalarında olduğu kadar Murderbot'un geçtiği şirket yönetimindeki uzay toplumunda da belirgindir: kimin kime borçlu olduğu, hangi kolonilerin hangi yasalarla korunduğu, makinelerin hukuki statüsünün ne olduğu gibi sorular hikâyenin dokusunu oluşturur.

İlk eserleri: fantastikten medya romanlarına

İlk romanı The Element of Fire 1993'te Tor Books'tan çıktı ve Ile-Rien serisinin de ilk kitabı oldu; Compton Crook Ödülü'nde finale kaldı. 1995'teki City of Bones'un ardından gelen The Death of the Necromancer (1998) Nebula Ödülü'ne aday gösterildi. Ile-Rien evreni daha sonra The Wizard Hunters (2003), The Ships of Air (2004) ve The Gate of Gods (2005) kitaplarından oluşan Ile-Rien'in Düşüşü üçlemesiyle sürdü.

Wells 2000'li yıllarda televizyon evrenlerine de yazdı: Yıldız Geçidi Atlantis dünyasında geçen Reliquary (2006) ve Entanglement (2007) romanlarını, resmî Stargate dergisi için de Yıldız Geçidi SG-1 öyküsü "Archaeology 101"i kaleme aldı. 2013'te Yıldız Savaşları evreninde geçen Empire and Rebellion: Razor's Edge romanını, 2020'de ise İmparatorluğun Saldırısı filmini yan karakterlerin gözünden yeniden anlatan antolojiye "Bespin Escape" öyküsünü yazdı. Bu kitapların yeri Star Wars romanları okuma sırası rehberimizde ele alınıyor.

En uzun soluklu fantastik serisi, Night Shade Books'tan çıkan beş roman ve iki öykü derlemesinden oluşan Raksura Kitapları oldu; ilk kitap The Cloud Roads 2011'de yayımlandı ve seri 2018'de Hugo Ödülü'nün En İyi Seri dalında finale kaldı. 2018'de Wells, kart oyunu Magic: The Gathering'in Dominaria genişlemesinin hikâye ekibine liderlik etti ve baş yazarı oldu.

The Murderbot Diaries: özgür iradesini saklayan robot

2017'de çıkan kısa roman All Systems Red, Wells'in kariyerinin dönüm noktası oldu. Dizinin anlatıcısı "SecUnit" adı verilen bir güvenlik birimidir: kısmen organik dokudan, kısmen makineden üretilmiş, bir mega şirkete ait bir "yapı" (construct). Bu birimlerin içinde, şirketin onaylamadığı her davranışı denetleyen ve cezalandıran bir "yönetici modül" (governor module) bulunur. Anlatıcı bu modülü gizlice kırmış, kendine alaycı bir ad olarak "Murderbot" demiştir; ama özgürlüğünü kullanıp kimseye zarar vermek yerine sıkıcı güvenlik nöbetlerini uzay operası dizileri izleyerek geçirir ve insanlarla göz göze gelmekten bile hoşlanmaz.

İlk kitapta Murderbot, uzak bir gezegende yüzey araştırması yapan, Şirketler Kuşağı (Corporation Rim) dışındaki eşitlikçi Preservation kolonisinden gelen bir bilim ekibini korur. Ekip lideri Dr. Mensah ve arkadaşları hem makine hem insan olan bu varlıkla nasıl bir ilişki kuracaklarını tartışırken, gezegenin haritalarından ve tehlikeli canlılarla ilgili kayıtlardan bilgilerin silindiği ortaya çıkar. Dizi bu hikâyeyi Artificial Condition (2018), Rogue Protocol (2018) ve Exit Strategy (2018) kısa romanlarıyla sürdürür. Wells'in kendi ifadesiyle ilk dört kitap tek bir büyük hikâye kemeri oluşturur. Ardından ilk uzun roman Network Effect (2020), Fugitive Telemetry (2021), System Collapse (2023) ve 2026 tarihli Platform Decay gelir; aralara öyküler de serpiştirilmiştir.

Dizinin evreninde yıldız sistemleri arasında yolculuk, artık kararlı hâle getirilmiş solucan deliği teknolojisi sayesinde sıradanlaşmıştır. İnsanlar kimi terraforming ile yaşanabilir kılınmış gezegenlerde, kimi tam yaşam destekli ve yapay kütleçekimli uzay habitatlarında yaşar. Gemileri kullanan, madenleri işleten ve habitatları yöneten çok sayıda yapay zekâ vardır. Murderbot'un en yakın dostlarından biri de alaycı kişiliği yüzünden "ART" diye andığı bir araştırma gemisinin yapay zekâsıdır.

Önemi ve bilimle ilişkisi

Wells bir bilim insanı değildir ve dizisinin teknolojileri bilimsel öngörü iddiası taşımaz; solucan delikleri ve yapay kütleçekim hikâyenin dekorudur. Dizinin asıl ilgilendiği soru, bugün yapay zekâ tartışmalarının merkezinde duran soruyla aynıdır: bilinç sahibi olabilecek bir makine birinin malı olabilir mi? Bilimkurgunun ünlü makineleri, HAL 9000 gibi tehdit olarak ya da Data gibi insan olmaya çalışan varlıklar olarak çizilirken, Murderbot ne insan olmak ister ne de insanlara hükmetmek; yalnızca kendisi olarak bırakılmak ister. Wells bu farkı, şirket kârı için "yapıların" sözleşmeli kölelik koşullarında çalıştırıldığı bir ekonomi eleştirisiyle birleştirir.

Anlatıcının ilişkilerden kaçınan, ama karşısındakilere giderek bağlanan iç sesi, dizinin geniş bir okur kitlesine ulaşmasının başlıca nedeni sayılır. Eleştirmenler, sıradan bir macera kurgusunu, kendi insanlığını inatla reddeden bir karakterin bu insanlıkla yüzleşmesine dönüştürmesini dizinin gücü olarak gösterdi.

Ödülleri

• All Systems Red: Nebula Ödülü (en iyi kısa roman, 2017 ödülleri), Hugo Ödülü (en iyi kısa roman, 2018), Locus Ödülü (en iyi kısa roman, 2018), Amerikan Kütüphaneler Derneği'nin Alex Ödülü (2018); Philip K. Dick Ödülü finalisti
• Artificial Condition: Hugo Ödülü (en iyi kısa roman, 2019), Locus Ödülü (en iyi kısa roman, 2019)
• Network Effect: Nebula Ödülü (en iyi roman, 2020 ödülleri), Hugo Ödülü (en iyi roman, 2021), Locus Ödülü (en iyi bilimkurgu romanı, 2021)
• The Murderbot Diaries: Hugo Ödülü (en iyi seri, 2021)
• System Collapse: Locus Ödülü (en iyi bilimkurgu romanı, 2024)
• Witch King: Dragon Ödülü (fantastik roman, 2023), Locus Ödülü (en iyi fantastik roman, 2024)
• 19 Ekim 2022: Teksas Edebiyat Onur Listesi'ne (Texas Literary Hall of Fame) seçildi

Wells, ödül listelerine ilişkin tavrıyla da dikkat çekti. 2021'de Fugitive Telemetry için kendisine ayrılan Nebula finalist yerini, dizinin zaten iki Nebula kazandığını ve bu yerin başka bir yazara daha çok yarayacağını söyleyerek geri çevirdi; aynı yıl bu kitap için Hugo adaylığını da kabul etmedi. 2024'te System Collapse için hem Nebula hem Hugo roman finalist yerlerini reddetti. 2019'da da Rogue Protocol ve Exit Strategy'nin Hugo adaylıklarını geri çevirmiş, yalnız Artificial Condition'ı yarışmaya bırakmıştı.

Kitapları

• Murderbot Günlükleri okuma sırası (Martha Wells): 8 kitap ve nereden başlanır (2017)
• All Systems Red (Martha Wells): konusu, yapay zekâ ve okuma rehberi (2017)
• Network Effect (Martha Wells): konusu, solucan deliği ve okuma rehberi (2020)

Etkisi

Murderbot dizisi, kısa roman (novella) biçimiyle başlayıp geniş bir okur kitlesine ulaşan ender bilimkurgu dizilerinden biri oldu. All Systems Red Mayıs 2018'de The New York Times'ın sesli kitap en çok satanlar listesinde sekizinci sıraya girdi; Network Effect ise roman listesine çıktı. Tor.com 2021'de Wells ile üçü Murderbot olmak üzere altı kitaplık bir anlaşma imzaladığını duyurdu.

Apple TV'nin Paul Weitz ve Chris Weitz tarafından yaratılan Murderbot dizisi 16 Mayıs 2025'te yayına başladı; başrolde Alexander Skarsgård vardı ve Wells danışman yapımcı olarak görev aldı. Dizi Temmuz 2025'te ikinci sezon onayı aldı. Wells, 2017'deki Dünya Fantastik Edebiyat Toplantısı'nda (World Fantasy Convention) yaptığı "Unbury the Future" (Geleceği Gömmeyin) konuşmasıyla da bilimkurgu ve fantastik edebiyat tarihinde görmezden gelinen, sistemli biçimde unutturulan yaratıcılara dikkat çekmiştir. Clarion West, WorldCon ve ArmadilloCon gibi toplantılarda yazarlık atölyeleri de verdi.