Farmer in the Sky (Robert A. Heinlein): konusu, Ganymede bilimi ve rehberi

Farmer in the Sky, Amerikalı yazar Robert A. Heinlein'ın 1950'de Scribner's yayınevinden çıkan gençlik romanıdır. Aşırı kalabalıklaşmış bir Dünya'dan Jüpiter'in uydusu Ganymede'e göç eden bir ailenin hikâyesini, ailenin genç oğlunun ağzından anlatır. Adı "gökteki çiftçi" anlamına gelir; kitap bir macera olduğu kadar, başka bir dünyada toprak yaratmanın nasıl bir iş olacağına dair erken ve ciddi bir düşünce denemesidir. 2001'de, 1951 için verilen Retro Hugo'da en iyi roman ödülünü aldı.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, yiyeceğin karneyle dağıtıldığı kalabalık bir gelecek Dünya'sında başlar. Kahraman Bill Lermer, dul babasıyla birlikte bu sıkışıklıktan çıkıp Ganymede'deki çiftçi kolonisine gitmeye karar verir. Roman yolculuğu, varış sonrasının sürprizlerini ve yeni bir dünyada tutunmanın bedelini sırayla işler. Anlatıcı Bill olduğu için olaylar bir uzay filminin büyük ölçeğiyle değil, bir gencin gündelik işleri, öğrendiği beceriler ve yaşadığı kayıplar üzerinden akar. Kitabın en kalıcı yanı da burasıdır: roketten çok toprağı, basınçlı odayı, tarlayı ve komşuluğu anlatır.

Roman, terraforming (bir gökcisminin yüzeyini ve havasını insana uygun hâle getirme) üzerine bir okuma olarak da ele alınabilir. Heinlein bu işi bir mucize olarak değil, çok sayıda sıkıcı ve zahmetli adımın toplamı olarak gösterir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Bill'in babası George, Dünya'daki kıtlık havasından bıkarak Ganymede kolonisine yazılmaya karar verir. Baba Molly Kenyon adlı bir kadınla evlenir; Molly'nin kızı Peggy de aileye katılır. Dörtlü, "Mayflower" adlı uzun yolculuk gemisine biner. Yolculuk boyunca yolcuların çocukları ders görür, izciler birlikte çalışır ve Bill'in kamarasında yaşanan bir kaza gemideki hayatın ne kadar ince bir koruma altında sürdüğünü gösterir.

Ganymede'de ailenin beklentisi boşa çıkar. Gelen göçmen sayısı kolonistlerin kaldırabileceğinden çok fazladır, taş öğütücü makineler yetersizdir. Toprak, kayaların toz hâline getirilip özenle hazırlanmış organik karışımla tohumlanmasıyla sıfırdan yapılmaktadır. Bill, deneyimli bir çiftçi ailesinin yanında iş öğrenir; baba ise Leda kasabasında mühendis olarak çalışmaya başlar. Düşük basınçlı havaya uyum sağlayamayan Peggy hastanede özel bir kabarcıkta tutulur, aile kendi çiftliğine geçince de evlerine onun için basınçlı bir oda eklerler.

Düzen oturmaya başladığı sırada Jüpiter'in büyük uydularının nadir bir hizalanması şiddetli bir uydu depremine yol açar. Kolonideki "ısı tuzağı" sistemi bozulur, sıcaklık hızla düşer ve kolonistlerin üçte ikisi deprem ve donma yüzünden ölür. Peggy de yaralanarak hayatını kaybeder. Bill'in ailesi Dünya'ya dönmeyi düşünür, ancak yıkımın ortasında kalıp yeniden kurmayı seçer; koloni yavaş yavaş toparlanır.

Romanın son bölümünde Bill, yüzeyi tarayan bir keşif ekibine aşçı olarak katılır. Arkadaşıyla birlikte eski bir yabancı uygarlığın izlerini bulur; bu buluntular arasında hâlâ çalışan, ayaklı bir kara aracı da vardır. Bill'in apandisiti patladığında bu araç hayatını kurtarır: arkadaşı aracı kullanmayı çözer ve onu bir sonraki yerleşime götürür, Bill ameliyatla kurtulur. İyileşirken geleceğini düşünen Bill, okumak için Dünya'ya dönmek yerine Ganymede'de kalmaya karar verir; kitap, onun artık kendini ait hissettiği yerin orası olduğunu söylemesiyle biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Heinlein 1907'de Missouri'nin Butler kasabasında doğdu, 1988'de Kaliforniya'da öldü. 1929'da ABD Deniz Harp Okulu'ndan mühendislik derecesiyle mezun oldu; 1934'te verem yüzünden donanmadan ayrılmak zorunda kaldı. İlk öyküsü 1939'da yayımlandı. Dört roman için Hugo kazandı ve Bilimkurgu Yazarları Derneği'nin (SFWA) ilk Büyük Usta (Grand Master) ödülünü alan yazar oldu.

Heinlein 1947'den itibaren her yıl Scribner's için bir gençlik romanı yazdı. Farmer in the Sky bu dizinin dördüncü kitabıdır: öncesinde Kızıl Gezegen (Red Planet, 1949), sonrasında Between Planets (1951) gelir. Roman önce kısaltılmış hâliyle Boys' Life dergisinde "Satellite Scout" adıyla Ağustos-Kasım 1950 sayılarında tefrika edildi. Bu dergi izci örgütünün yayını olduğundan Bill'in izcilik faaliyetleri kitapta sık sık anılır. Kitabın, Heinlein'ın "Future History" (Gelecek Tarih) dizisinin bir parçası sayıldığı da olur; bunun nedeni "Green Hills of Earth" şarkısına ve Uzay Devriyesi'ne yapılan göndermelerdir.

Yazıldığı yıllar, ABD'de Amerikan sınırının (frontier) mitinin hâlâ canlı olduğu, uzay yolculuğunun ise yalnızca hayal edilebildiği yıllardı. Eleştirmen Carl Abbott roman ile 19. yüzyıl Amerikan toprak edinme (homesteading) geleneği arasındaki benzerliği ayrıntılı biçimde incelemiştir; Heinlein'ın kolonisinde ise başkasının topraklarını elinden alma meselesi yoktur, çünkü ortada kimse yoktur.

Kitaptaki bilim: Ganymede gerçekte nasıl?

Ganymede, NASA'nın tanımıyla Güneş Sistemi'nin en büyük uydusudur; Merkür gezegeninden ve Plüton'dan bile büyüktür. Çapı yaklaşık 5.270 kilometredir. Galileo Galilei onu 7 Ocak 1610'da keşfetmiştir; ayrıntı için Galileo Galilei ve Jüpiter'in uyduları sayfalarına bakılabilir. Romanın bazı noktaları gerçeğe şaşırtıcı biçimde yakın, bazıları ise sonraki keşiflerle çürümüştür.

Tutmayanlar

• Yüzey gerçekte buzludur. Heinlein yüzeyi Ay gibi volkanik kayadan oluşan bir dünya olarak düşünmüştü. Bugün yüzeyin kütlece yüzde 50-90'ının su buzu olduğu ve altında tuzlu bir okyanus bulunduğu biliniyor. NASA'ya göre bu okyanus Dünya yüzeyindeki bütün sulardan fazla su tutuyor olabilir.
• Yerçekimi. Kitapta Ganymede'in yerçekimi Dünya'nınkinin kabaca üçte biri olarak geçer. Gerçek değer yaklaşık 0,146 g, yani yedide bir civarıdır.
• Dört uydunun hizalanması imkânsızdır. Io, Europa ve Ganymede birbirine kenetlenmiş bir yörünge rezonansındadır: Ganymede bir tur attığında Europa iki, Io dört tur atar. Bu yüzden üçü aynı anda aynı hizaya gelemez; romandaki felaketi tetikleyen bu hizalanma gerçekte olamaz.
• Isı tuzağı. Ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık -163 °C'dir. Kitaptaki "ısı tuzağı" sera etkisine dayanan bir düzenek olarak anlatılır ama nasıl çalıştığı açıklanmaz. Kuramsal olarak çok güçlü sera gazlarıyla benzer bir etki düşünülebilir; böyle bir sistem, kitaptaki gibi sürekli enerji gerektirmediği için bir felaketten bu denli etkilenmezdi.
• Radyasyon. Jüpiter'in manyetik alanı yakın uyduları şiddetli bir radyasyon kuşağının içinde tutar. Ganymede'in, bilinen tek uydu olarak kendi manyetik alanı vardır; bunu 1995-1996'da Galileo uzay aracı saptadı. Ama bu koruma zayıftır ve açık bir yüzeyde yaşamak insan için ciddi bir sorun olurdu.

Tutanlar

Ganymede'de çok ince bir oksijen atmosferi vardır; ancak yüzey basıncı Dünya'daki deniz seviyesi basıncının on milyarda birinden de düşüktür ve bu hava solunamaz. Heinlein'ın evleri basınçlı yaşamak zorunda bırakması, kolonistlerin düşük basınçta zorlanması ve uzay giysisi ya da basınçlı araçla dolaşma gerekliliği bu anlamda doğru bir sezgidir (uzay giysisi nasıl çalışır?). Ayrıca Ganymede'in iç yapısı demir bir çekirdek, kaya bir kabuk ve buzlu bir dış katman olarak tarif edilir; yani yeraltında sıvı su bulunması fikri, Heinlein'ın düşündüğünden çok daha zengin bir tablo çıkarmıştır.

Güncel görevler için Jüpiter'e giden görevler sayfasına bakabilirsiniz: Juno 2021'de Ganymede'in yakınından geçerek yüzeyinin ayrıntılı görüntülerini aldı, ESA'nın Juice aracı ise Nisan 2023'te Jüpiter sistemine doğru yola çıktı. Gezegenin kendisi için Jüpiter sayfası var.

Etkisi ve ödülleri

Roman 1951 Retro Hugo'sunu 2001'de kazandı. Dönemin eleştirmenlerinden Groff Conklin, Galaxy dergisinin Şubat 1951 sayısında kitabın "gençler için" tasarlanmasına rağmen yetişkin bilimkurgu okuruna da hitap ettiğini, gerçekçi anlatımı sayesinde çocuksu olmadığını yazdı. Jack Williamson ise Heinlein'ın gençlik romanlarını incelediği yazısında kitabın bir gençlik romanı için sert bir gerçekçiliğe sahip olduğunu belirtti.

Kitabın öne çıkan yanı, uzay kolonisini roket yarışı ya da savaş yerine toprak, su, basınç ve kayıp üzerinden düşünmesidir. Bugün Ay ve Mars için konuşulan kapalı yaşam alanlarında tarım ve yerel kaynak kullanımı tartışmaları, romanın dokunduğu soruların güncel karşılığıdır.

Uyarlamaları

Kitabın, kaynaklarda doğrulayabildiğimiz bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Roman yalnızca 1950'deki kısaltılmış dergi tefrikasıyla ("Satellite Scout") ve kitap olarak yayımlanmıştır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Farmer in the Sky, Heinlein'a ilk kez yaklaşacak okur için iyi bir kapıdır: kısadır, anlatımı sadedir ve tek ciltte tamamlanır. Başka bir kitabı okumadan anlaşılır. Uzay kolonisi, terraforming ve hayatta kalma temaları ilginizi çekiyorsa doğru seçimdir; savaş ya da büyük siyaset beklemeyin.

Heinlein'ın gençlik dizisinin yayın sırası şöyledir: Rocket Ship Galileo (1947), Space Cadet (1948), Red Planet (1949), Farmer in the Sky (1950), Between Planets (1951). Dizi baştan sona okunmak zorunda değildir; her kitap kendi başına bir hikâyedir. Aynı yazarın bu dizideki diğer kitapları için Have Space Suit—Will Travel ve Citizen of the Galaxy yazılarına bakabilirsiniz. Kitabın Türkçe baskısını bu yazıda doğrulayamadık; bu nedenle Türkçe adı ve yayınevi verilmemiştir. Telifi süren bir eser olduğundan ücretsiz okuma bağlantısı da yoktur; kütüphane ya da e-kitap satıcıları üzerinden aranabilir.