Urbain Le Verrier
Uranüs'ün yörüngesindeki sapmalardan yola çıkıp Neptün'ün yerini kâğıt üzerinde hesaplayan, gök mekaniğinin en önemli isimlerinden Fransız gökbilimci ve matematikçi.
- Doğum tarihi
- 11 Mart 1811
- Ülke
- Fransa
- Görevi
- Gökbilimci ve matematikçi
- Kurum
- Paris Gözlemevi; Fransız Bilimler Akademisi
- Rolü
- Bilim insanı
- Ölüm tarihi
- 23 Eylül 1877
Urbain Jean Joseph Le Verrier, gezegenlerin hareketini matematikle inceleyen gök mekaniği alanında çalışmış Fransız gökbilimci ve matematikçidir. Uranüs'ün yörüngesindeki açıklanamayan küçük sapmalardan yola çıkarak henüz kimsenin görmediği bir gezegenin yerini hesapladı; 23 Eylül 1846'da teleskop bu noktaya çevrildiğinde Neptün bulundu. Bu başarı, Newton mekaniğinin gücünü gösteren en çarpıcı örneklerden biri sayılır. Le Verrier, Merkür'ün yörüngesindeki bir tuhaflığı da ilk saptayanlardandır; bu sorun ancak yıllar sonra Einstein'ın kuramıyla çözülecekti.
Erken yaşamı ve eğitimi
Le Verrier, 11 Mart 1811'de Fransa'nın kuzeybatısındaki Saint-Lô kentinde doğdu. Fransa'nın önde gelen mühendislik ve bilim okullarından École Polytechnique'te okudu. Kariyerine gökbilimle değil kimyayla başladı: bir süre ünlü kimyager Gay-Lussac'ın yanında çalıştı ve fosfor bileşikleri üzerine makaleler yayımladı. Ardından ilgisini gökyüzüne çevirdi.
Gök mekaniğine geçişi
Gökbilimdeki ilk makalesi 1839'da çıktı ve Güneş Sistemi'nin kararlılığını, yani gezegen yörüngelerinin uzun zaman içinde dağılıp dağılmayacağını ele alıyordu. 1844-1847 yıllarında periyodik kuyruklu yıldızlar üzerinde çalıştı; Lexell, Faye ve de Vico kuyruklu yıldızlarını inceledi ve bazı kuyruklu yıldızların yörüngelerinin Jüpiter'in çekimiyle değiştiğini, yani aynı cisimlerin farklı yörüngelerle geri döndüğünü gösterdi.
Neptün'ün keşfi
19. yüzyılın ortasında Uranüs, gökbilimcilerin hesapladığı yolda tam olarak ilerlemiyordu. Newton'un kütleçekim yasasına göre beklenen konum ile gözlenen konum arasında küçük ama inatçı farklar vardı. Le Verrier, bu farkların Uranüs'ün ötesindeki görünmeyen bir gezegenin çekiminden kaynaklandığını varsaydı ve bu gezegenin gökyüzünde nerede olması gerektiğini hesapladı.
Son hesabını 31 Ağustos 1846'da Fransız Bilimler Akademisi'ne sundu. Ardından Berlin Gözlemevi'nden Johann Galle'ye bir mektup yazarak bu noktada arama yapmasını istedi. Mektup beş gün sonra ulaştı; Galle ve Heinrich d'Arrest aynı akşam, 23 Eylül 1846'da, yeni gezegeni Oğlak ile Kova takımyıldızlarının sınırında, öngörülen yerin 1 derece yakınında buldular. Arago'nun onun için "bir gezegeni kaleminin ucuyla keşfetti" dediği aktarılır.
İngiliz matematikçi John Couch Adams da benzer hesapları bağımsız olarak yapmıştı; ancak çalışması gezegen bulunana kadar yayımlanmadı. Adams, Kasım 1846'da Kraliyet Astronomi Derneği'ne yaptığı sunumda Le Verrier'nin önceliğini kabul etti. Yine de keşfin itibarının nasıl paylaşılacağı konusundaki tartışma bir ölçüde sürmektedir. Hikâyenin ayrıntısı Neptün'ün keşfi sayfasında.
Merkür ve "Vulkan" gezegeni
Le Verrier 1843'ten itibaren Merkür'ün yörüngesini de inceledi. 1859'da, Merkür'ün yörüngesinin Güneş etrafında yavaşça dönmesinin (günberi kayması) bilinen gezegenlerin çekimi ve Newton mekaniğiyle tam olarak açıklanamadığını bildirdi. Neptün'deki başarısından cesaret alarak Merkür'den de içeride, Güneş'e daha yakın bir gezegen ya da küçük cisimler kuşağı bulunabileceğini önerdi. Varsayımsal gezegene "Vulkan" adı verildi, fakat hiçbir zaman bulunamadı. Bu sapmanın gerçek açıklaması, 20. yüzyılda Einstein'ın genel görelilik kuramından geldi.
Paris Gözlemevi yılları
1846'da Fransız Bilimler Akademisi'ne seçildi. Kariyerinin büyük bölümünü Paris Gözlemevi'nde geçirdi ve 1854-1870 ile 1873-1877 yıllarında gözlemevinin müdürlüğünü yaptı. Yönetim tarzı yüzünden çıkan anlaşmazlıklar sonucunda 1870'te görevden uzaklaştırıldı; yerine gelen Charles Delaunay'ın 1873'te bir kazada boğulmasının ardından yeniden müdürlüğe getirildi.
1847'den itibaren gezegenlerin konumlarını önceden hesaplamaya yarayan kapsamlı tablolar üzerinde çalıştı. 1858'den başlayarak Paris Gözlemevi yıllıklarında yayımlanan bu tablolar, Fransa'nın resmî gökbilim almanağı Connaissance des Temps için yaklaşık 1912'ye kadar temel kaynak olarak kullanıldı. 1866'da Roma dönemi tarihlerini Jülyen takvimine çevirmek için çizelgeler de hazırladı; ancak bu çizelgelerde, Jül Sezar'ın MÖ 46'da takvime eklediği gün sayısına ilişkin yanlış bir varsayım dahil bazı hatalar bulunur.
11 Mart 1811'de başlayan hayatı, 23 Eylül 1877'de Paris'te sona erdi. Montparnasse Mezarlığı'na gömüldü; mezarının üzerinde büyük, taştan bir gök küresi bulunur.
Uzay ve astronomiye etkisi
Neptün'ün keşfi, bir gök cisminin önce hesapla öngörülüp sonra gözlemle doğrulanabileceğini gösterdi. Gözlenen hareketteki sapmalardan görünmeyen bir kütleyi çıkarma yöntemi, bugün de gökbilimin temel araçlarından biridir. Merkür'deki sapmayı saptaması ise farklı bir ders verdi: her uyumsuzluk yeni bir cisme işaret etmez, bazen kuramın kendisi değişmelidir. Bu iki çalışma birlikte düşünüldüğünde Le Verrier, hem Newton fiziğinin en büyük zaferlerinden birine hem de sınırlarını ortaya koyan ilk ipuçlarından birine imza atmıştır.
Mirası
1846'da Royal Society'nin Copley Madalyası'nı, 1868 ve 1876'da iki kez Kraliyet Astronomi Derneği Altın Madalyası'nı aldı. 1855'te İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'ne dış üye seçildi. Adı, Eyfel Kulesi'ne kazınmış 72 Fransız bilim insanı ve mühendisinin adı arasındadır. Ay'da ve Mars'ta birer krater, Neptün'ün bir halkası ve 1997 Leverrier asteroidi onun adını taşır. Paris Gözlemevi'nde bir heykeli bulunur; bir dönem 50 franklık Fransız banknotunda da yer aldı.
Bilmeye değer
- Gökbilime geçmeden önce kimyacı olarak çalıştı ve fosfor bileşikleri üzerine makaleler yayımladı.
- Öldüğü gün olan 23 Eylül, Neptün'ün bulunduğu günün tam 31. yıl dönümüydü.
- Galle, Neptün'ü Le Verrier'nin mektubunun Berlin'e ulaştığı akşam buldu.
- Adını Neptün'ün halkalarından birine, Ay ve Mars'taki kraterlere ve bir asteroide verdi.
- Öngördüğü "Vulkan" gezegeni hiç bulunamadı; Merkür'deki sapmayı genel görelilik açıkladı.























