Isaac Newton

Isaac Newton, hareket yasalarını ve evrensel kütle çekimi yasasını formüle ederek klasik mekaniğin temelini atan İngiliz fizikçi, matematikçi ve gökbilimcidir. 1687'de yayımlanan "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica" adlı eseri, elmanın düşmesinden gezegenlerin yörüngelerine kadar uzanan olayları aynı yasalarla açıklayabileceğimizi gösterdi. Işığın doğası üzerine çalışmaları ve kalkülüsün geliştirilmesindeki payı da bilim tarihinin en etkili katkıları arasında yer alır.

Hayatı

Newton, İngiltere'nin Lincolnshire bölgesindeki Woolsthorpe'ta doğdu. O dönemde İngiltere'de Jülyen takvimi kullanıldığından doğum günü 25 Aralık 1642 olarak kayıtlıdır; bugünkü takvimle bu tarih 4 Ocak 1643'e karşılık gelir. Babası, o doğmadan önce ölmüştü. Doğduğunda cılız bir bebekti. Annesi yeniden evlenince Newton'u anneannesi büyüttü. Grantham'daki King's School'da okudu, ardından 1661'de Cambridge'deki Trinity College'a girdi.

1665'te Büyük Veba yüzünden üniversite kapandı ve Newton iki yıl boyunca memleketindeki çiftlikte çalıştı. Daha sonra bu dönemi "mucize yılları" diye anacağı bu zamanda kalkülüs, renk kuramı ve kütle çekimi üzerine temel fikirlerini şekillendirdi. Ağaçtan düşen bir elmanın, Ay'ın da aynı çekim kuvvetiyle Dünya çevresinde tutulabileceği düşüncesini uyandırdığı anlatılır; hikâyenin ayrıntıları efsane renginde olsa da bu düşüncenin o yıllarda filizlendiği Newton'un kendi anlatımlarından bilinir.

1669'da, henüz 26 yaşındayken Cambridge'de Lucasian matematik kürsüsünün ikinci hocası oldu ve bu görevi 1702'ye kadar sürdürdü. 1672'de Kraliyet Cemiyeti üyeliğine seçildi. Hooke ile ışık üzerine, Leibniz ile kalkülüsün önceliği konusunda ciddi tartışmalara girdi. Bu çekişmeler, Newton'un çekingen, kolay kırılan ve eleştiriye sert karşılık veren yanını gösterir.

1696'dan sonra Londra'ya taşındı; Kraliyet Darphanesi'nde önce müfettiş, 1699'da ise darphane müdürü oldu ve bu görevi ölümüne dek sürdürdü. Sahte paraya karşı kararlı bir mücadele yürüttü. 1689-1690 ve 1701-1702'de Cambridge Üniversitesi'ni temsilen parlamentoda yer aldı. 1703'te Kraliyet Cemiyeti başkanlığına seçildi ve ölümüne kadar bu görevde kaldı. 1705'te Kraliçe Anne tarafından şövalyelik unvanı aldı. 1727'de Kensington'da öldü ve Westminster Abbey'e gömüldü.

Çalışmaları

Principia, yalnızca gezegenlerin hareketini değil, daha pek çok olguyu da aynı yasalara bağladı. Newton, okyanus gelgitlerinin Ay'ın ve Güneş'in çekiminden kaynaklandığını gösterdi; Dünya'nın kutuplardan basık olması gerektiğini hesapladı; kuyruklu yıldızların da Güneş'in çekimi altında uzun elips yörüngeler izleyebileceğini ortaya koydu. Bu geniş kapsam, kitabı bilim tarihinin dönüm noktalarından biri yaptı. Kitap kolay okunur değildi; Newton, geometrik yöntemleri bilinçli olarak seçmiş ve çok az kişinin sonuna kadar izleyebileceği bir anlatım kullanmıştı. Yine de sonuçları, Avrupa'nın bilim çevrelerinde hızla yayıldı.

Newton'un ışık üzerine deneyleri, bir prizmadan geçen beyaz ışığın renklerine ayrıldığını ve bu renklerin yeniden birleştirilerek beyaz ışığın elde edilebildiğini gösterdi. Bu bulgu, rengin cisimlerin ışığı değiştirmesinden değil, beyaz ışığın bileşiminden kaynaklandığını kanıtladı. Aynı zamanda mercekli teleskoplardaki renk sapmasından kaçınmak için 1668'de ilk yansıtıcı (aynalı) teleskobu yaptı; bu tasarım bugün de büyük gözlemevlerinde kullanılan aynalı teleskopların atasıdır. Işık üzerine bulgularını 1704'te "Opticks" adlı kitapta topladı.

Matematikte binom serisini genelleştirdi ve "akılar yöntemi" adını verdiği bir tür kalkülüs geliştirdi. Almanya'da Gottfried Leibniz da birbirinden bağımsız olarak benzer bir hesap sistemi ortaya koydu; öncelik tartışması yıllarca sürdü. Bugün iki bilgin de kalkülüsün kurucuları sayılır ve bugün kullandığımız gösterimin çoğu Leibniz'e aittir.

Edmond Halley'in 1684'te Cambridge'e yaptığı ziyaret, Newton'un asıl büyük işe girişmesini sağladı. Halley, kütle çekiminin uzaklığın karesiyle ters orantılı olması durumunda gezegenlerin nasıl bir yörünge izleyeceğini sordu. Newton yanıtın elips olduğunu söyledi; hesaplarını daha önce yapmıştı ama kâğıtları bulamadı. Halley'in ısrarı ve maddi desteğiyle bu çalışmayı kitaba dönüştürdü. 1687'de basılan "Principia", üç hareket yasasını ve evrensel çekim yasasını sundu. Eylemsizlik yasası, kuvvetin ivmeyi belirlemesi ve her etkiye karşı eşit ve zıt bir tepki olması, bugün her fizik dersinde okutulan ilkeler hâline geldi. Çekim yasası ise Dünya'daki düşen cisimleri ve gökyüzündeki gezegenleri aynı yasaya bağladı. Johannes Kepler'in yasaları, bu çerçevede doğal birer sonuç olarak türetilebiliyordu.

Newton'un ilgi alanları fizikle sınırlı kalmadı. Simya, kehanet ve din üzerine çok sayıda el yazması bıraktı; bunların büyük bölümü ölümünden sonra ortaya çıktı. Bu yönü, onu yalnızca "aklın çağı"nın değil, kendi dönemindeki düşünce dünyasının da bir parçası olarak anlamamıza yardım eder.

Mirası

Newton mekaniği iki yüzyıl boyunca doğa biliminin temel çerçevesi oldu. Uzay araçlarının yörüngelerinin hesaplanması bugün de büyük ölçüde bu yasalara dayanır; ancak çok yüksek hızlarda ve çok güçlü çekim alanlarında Einstein'ın görelilik kuramı Newton'un yaklaşımını tamamlar. Kuvvetin birimi, onun onuruna "newton" olarak adlandırılmıştır.

Ünlü bir sözünde, kendisini "devlerin omuzlarında" duran biri olarak tanımlamıştır. Bu, bilimin birikimli bir çaba olduğunu hatırlatan alçakgönüllü bir ifadedir.

Kısaca

• 4 Ocak 1643'te (eski takvimle 25 Aralık 1642) Woolsthorpe'ta doğdu, 31 Mart 1727'de Kensington'da öldü.
• Cambridge'de Lucasian kürsüsünde matematik hocalığı yaptı; sonra Darphane müdürü ve Kraliyet Cemiyeti başkanı oldu.
• "Principia" (1687) ile hareket yasalarını ve evrensel çekim yasasını ortaya koydu.
• Işığın renklerine ayrışmasını gösterdi ve ilk yansıtıcı teleskobu yaptı.
• Kalkülüsün Leibniz'le birlikte kurucularındandır.

Fotoğraf: Godfrey Kneller · Public domain · Wikimedia Commons