21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Riccardo Giacconi

Riccardo Giacconi, Scorpius X-1'i keşfeden roket deneyinden Chandra'ya uzanan çizgiyle X-ışını astronomisini kuran ve 2002 Nobel Fizik Ödülü'nü alan bilim insanıdır.

Doğum tarihi
6 Ekim 1931
Ülke
İtalya
Görevi
Astrofizikçi
Kurum
Johns Hopkins Üniversitesi
Rolü
Bilim insanı
Ölüm tarihi
9 Aralık 2018

Riccardo Giacconi, X-ışını astronomisini bir gözlem alanı olarak kuran İtalyan doğumlu astrofizikçidir. Göğü ilk kez X-ışınlarıyla araştıran roket deneyini yönetti, ardından bu alanın ilk yörünge uydusu Uhuru'nun ve ilk tam görüntüleyici X-ışını teleskopu Einstein Gözlemevi'nin arkasındaki isimlerden biri oldu. Chandra X-ışını Gözlemevi'nin ilk önerisini de Harvey Tananbaum ile birlikte yaptı. 2002'de Nobel Fizik Ödülü'nü, "kozmik X-ışını kaynaklarının keşfine yol açan öncü katkıları" nedeniyle aldı.

Yaşamı ve eğitimi

Giacconi, 6 Ekim 1931'de İtalya'nın Cenova kentinde doğdu. Milano Üniversitesi Fizik Bölümü'nden laurea (lisans düzeyinde İtalyan üniversite derecesi) aldı. 1956'da Fulbright bursuyla ABD'ye, Indiana Üniversitesi'ne gidip R. W. Thompson ile çalıştı. Kariyerinin ilerleyen yıllarında Amerika Birleşik Devletleri'nde çalıştı. 9 Aralık 2018'de 87 yaşında San Diego, Kaliforniya'da öldü.

Göğe ilk X-ışını bakışı: Scorpius X-1

1950'lerin sonu ile 1960'ların başında Giacconi, roketle taşınan X-ışını dedektörleri üzerinde çalıştı. Dünya atmosferi X-ışınlarını tuttuğu için bu ışığı gözlemenin tek yolu aletleri yüksek irtifaya taşımaktı. 1962'nin Haziran ayında bir Aerobee 150 sondaj roketi, duyarlı bir yumuşak X-ışını dedektörüyle uçuruldu. Deneyin ilk hedefi Ay'dan gelen X-ışınlarını aramaktı; ancak roketin izlediği yol beklenenden farklı çıktı ve alet Güneş Sistemi'nin dışından gelen bir kaynağı yakaladı. Bu kaynak, Akrep (Scorpius) takımyıldızındaki Scorpius X-1 idi ve Güneş Sistemi dışında keşfedilen ilk X-ışını kaynağı oldu. Giacconi'nin ekibinde Gursky ve Frank Paolini gibi isimler vardı; deneyin ilk fikrini ise Bruno Rossi ortaya atmıştı.

Scorpius X-1'in X-ışını parlaklığı görünür ışıktaki parlaklığının 10 bin katı kadardır; yani çok olağanüstü bir X-ışını yayıcısıdır. Aynı yıl Giacconi'nin ekibi, gökyüzünün her yönünden gelen yaygın bir X-ışını artalanını da saptadı. Bu ışımanın Güneş Sistemi dışından geldiği anlaşılmıştı, ancak kaynağının galaktik mi, galaksi ötesi mi olduğu belli değildi.

Uhuru: ilk X-ışını uydusu

Roket uçuşları yalnızca birkaç dakikalık gözleme izin verir. Bunun yerini alan uydu, X-ışını gözlemini aylar ve yıllar boyu sürdürebilirdi. Uhuru, 12 Aralık 1970'te Kenya'nın Mombasa kenti yakınlarındaki, İtalya'nın işlettiği San Marco fırlatma platformundan uzaya çıkarıldı. Adı Svahili dilinde "özgürlük" anlamına gelir ve fırlatıldığı Kenya'nın konukseverliğine bir saygı olarak seçildi. Uydu yaklaşık 560 kilometre apoje ve 520 kilometre perije yüksekliğinde, 96 dakikalık bir yörüngeye oturdu.

Uhuru'nun taşıdığı iki grup orantılı sayaç, 2-20 keV aralığındaki X-ışını fotonlarına duyarlıydı. Uydu, gökyüzünün tamamını tarayarak 4U kataloğu olarak bilinen ilk kapsamlı X-ışını kataloğunu çıkardı; katalog 339 cisim içerir ve 2-6 keV bandını kapsar. Cen X-3, Vela X-1 ve Her X-1 gibi, yoldaş yıldızından madde çekerek titreşen ikili X-ışını kaynaklarının ayrıntılı incelenmesi, Uhuru'ya dayanır. Uydu ayrıca Cygnus X-1'i, bir kara delik için ilk güçlü aday olarak öne çıkardı. Son temasın Mart 1973'te kurulduğu, uydunun ise 5 Nisan 1979'da atmosfere girip yok olduğu bildirilir.

Einstein Gözlemevi: görüntüleyen ilk X-ışını teleskopu

Einstein Gözlemevi (HEAO-2), 13 Kasım 1978'de fırlatıldı. Dört ana alet taşıyordu: Yüksek Çözünürlüklü Görüntüleyici, Görüntüleyici Orantılı Sayaç, Katı Hal Tayfölçeri ve Bragg Odak Düzlemi Kristal Tayfölçeri. Riccardo Giacconi, Einstein'daki tüm deneylerin baş araştırmacısıydı. Gözlemevi 26 Nisan 1981'de itici yakıtının tükenmesiyle çalışamaz hale geldi.

Einstein bu kısa ömrü boyunca yaklaşık beş bin X-ışını kaynağı buldu. Tüm yıldızların X-ışını yaydığına dair kanıt sundu ve Centaurus A ile M87 gibi galaksilerde daha önce görülmemiş jetleri ortaya çıkardı. Bu gözlemler X-ışını artalanının büyük bölümünün dağınık bir ışımadan değil, uzaktaki ayrık kaynaklardan geldiğini de gösterdi. Sonraki çalışmalarda bu kaynakların etkin gökada çekirdekleri olduğu doğrulandı.

Yönetici olarak yılları

  • 1981-1993: Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü'nün (STScI) ilk daimi müdürü
  • 1982-1997: Johns Hopkins Üniversitesi'nde fizik ve astronomi profesörü; 1998'den 2018'e araştırma profesörü
  • 1993-1999: Avrupa Güney Gözlemevi (ESO) Genel Direktörü; bu dönemde Çok Büyük Teleskop'un (VLT) yapımı sürdü
  • 1999-2004: Associated Universities, Inc. (AUI) başkanı; ALMA'nın ilk dönemi onun başkanlığı yıllarına denk gelir

ESO Genel Direktörü olarak Mart 1999'da Antofagasta'da, VLT açılışı kapsamındaki bilimsel sempozyumu açış konuşmasıyla başlattı.

Chandra ve derin alan

NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi, o dönemki adıyla AXAF olarak 1976'da Giacconi ve Harvey Tananbaum tarafından NASA'ya önerildi. Gözlemevi, 23 Temmuz 1999'da Columbia mekiğiyle (STS-93) fırlatıldı. 64 saatlik, çok uzamış (eliptik) bir yörüngede döner; Ay'a olan uzaklığın yaklaşık üçte biri kadar yükseklikteki apoje noktası yaklaşık 134 bin 528 kilometredir. 0,5 yay saniyesi çözünürlüğüyle, ilk yörünge X-ışını teleskopuna göre 1000 kattan fazla daha keskin görüntü verir.

Giacconi, Chandra Derin Alan-Güney (CDF-S) gözlemlerine liderlik etti. Fornax takımyıldızı yönündeki bu alan, 1999-2000 arasında alınan 11 ayrı ACIS-I pozunun birleşmesiyle toplam bir milyon saniyeyi aşan bir süre boyunca gözlendi; alan yaklaşık 16 yay dakikası genişliğindedir. Çalışma 300'ü aşkın X-ışını kaynağı buldu. Çok dalga boylu gözlemlerle X-ışını artalanının uzak galaksilerin merkezindeki süper kütleli kara deliklerden geldiği anlaşıldı. Ayrıca o güne dek bilinen en uzak Tip II kuasar da bulundu: kırmızıya kayması z = 3,7, yani yaklaşık 12 milyar ışık yılı.

1962'de saptanan artalanın büyük bölümü sonraki on yıllarda tek tek kaynaklara ayrıştırıldı. Chandra ve XMM-Newton gözlemleri, yumuşak X-ışınlarındaki (0,5-2 keV) artalanın yüzde 94,3'ünün, sert X-ışınlarındaki (2-10 keV) artalanın yüzde 88,8'inin çözülmüş nokta kaynaklarla açıklanabildiğini gösterdi.

Chandra uzay aracının yörüngedeki sanatçı çizimi.
NASA/JPL (PIA18166), sanatçı çizimi
Giacconi ve X-ışını astronomisi
Uzay Gündem
Verileri göster
1931Cenova'da doğdu
1962Scorpius X-1 keşfi
1970Uhuru uydusu fırlatıldı
1978Einstein Gözlemevi fırlatıldı
1981STScI'nin ilk müdürü
1993ESO Genel Direktörü
1999Chandra fırlatıldı
2002Nobel Fizik Ödülü

Ödüller

Giacconi, 1966'da Helen B. Warner Astronomi Ödülü'nü aldı. 1971'de ABD Ulusal Bilimler Akademisi ve Amerikan Sanat ve Bilimler Akademisi üyeliğine seçildi. 1980'de Elliott Cresson Madalyası, 1981'de Bruce Madalyası ve Heineman Ödülü, 1982'de Kraliyet Astronomi Derneği Altın Madalyası, 1987'de Wolf Fizik Ödülü ile onurlandırıldı. 2001'de Amerikan Felsefe Cemiyeti üyesi oldu. 2002 Nobel Fizik Ödülü'nü, nötrino astronomisindeki çalışmalarıyla ödül alan Masatoshi Koshiba ve Raymond Davis Jr. ile paylaştı. Ardından ABD Ulusal Bilim Madalyası'yla de ödüllendirildi. 3371 numaralı asteroit de onun adını taşır.

Neden önemli?

Giacconi'den önce astronomi neredeyse yalnızca görünür ışığa ve radyo dalgalarına bakıyordu. Roket deneyleriyle başlayan çalışması, evrenin yüksek enerjili tarafını, yani kara delikler, nötron yıldızları ve ikili sistemler gibi aşırı ortamları gözleme alanına taşıdı. Ayrıca bilimsel öncülüğü, ESO ve STScI gibi büyük kurumların yönetimiyle birleşti: Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü'nün ilk daimi müdürlüğünü yaptı ve VLT'nin yapım yıllarında ESO'yu yönetti.

Aynı alandan isimlerTümü →

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Görev dosyalarıTümü →

  1. Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)NASA, ESA, JAXA, CSA, MBRSC
  2. Artemis MutabakatıArtemis MutabakatıNASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı
  3. Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon
  4. Sovyet Uzay ProgramıSovyet Uzay ProgramıSSCB (OKB-1 ve diğer tasarım büroları)

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar