Philip K. Dick

Philip K. Dick kimdir?

Philip Kindred Dick (16 Aralık 1928, Chicago – 2 Mart 1982, Santa Ana, Kaliforniya), gerçekliğin, kimliğin ve insan olmanın ne demek olduğunu sorgulayan romanlarıyla 20. yüzyıl bilimkurgusunun en önemli adlarından sayılan Amerikalı yazardır. Hayatı boyunca 45 roman ve 121 kadar öykü yazdı; öykülerinin çoğu bilimkurgu dergilerinde yayımlandı. Bıçak Sırtı (Blade Runner) filmine kaynak olan Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? (Do Androids Dream of Electric Sheep?, 1968) ve Hugo Ödülü kazanan Yüksek Şatodaki Adam (The Man in the High Castle, 1962) en bilinen kitaplarıdır.

Dick'in romanlarında kahramanlar çoğunlukla sıradan insanlardır: tamirciler, memurlar, küçük şirket çalışanları. Bu insanlar bir gün yaşadıkları dünyanın sahte, başkalarınca kurulmuş ya da çözülmekte olan bir yanılsama olduğunu fark eder. Uzay kolonileri, androidler, telepatlar ve dev şirketler bu sorgulamanın sahnesidir. Hayattayken geniş okur kitlesine ulaşamayan yazar, ölümünden sonra Hollywood'un en çok uyarlanan bilimkurgu yazarlarından biri oldu.

Hayatı

Çocukluk ve ilk yıllar

Philip ve ikiz kız kardeşi Jane, 16 Aralık 1928'de Chicago'da altı hafta erken doğdu. Jane, doğumdan yaklaşık altı hafta sonra öldü. Bu kayıp Dick'in hayatını derinden etkiledi; romanlarında sık sık beliren "hayalet ikiz" motifinin kaynağı olarak görülür. Aile kısa süre sonra San Francisco Körfez Bölgesi'ne taşındı. Dick beş yaşındayken anne babası boşandı; annesi Dorothy, oğluyla birlikte bir süre Washington'da yaşadı ve 1938'de Kaliforniya'ya geri döndü. Dick ilk bilimkurgu dergisini 1940'ta okuduğunu anlatır.

Berkeley Lisesi'ni 1947'de bitirdi; aynı dönemden mezun olan bir başka öğrenci, ileride bilimkurgunun büyük adlarından biri olacak Mülksüzler'in yazarı Ursula K. Le Guin'di, ama ikisi o yıllarda birbirini tanımıyordu. 1948-1952 arasında Berkeley'de bir plak dükkânında çalıştı. 1949 sonbaharında Kaliforniya Üniversitesi'ne (Berkeley) kaydoldu; tarih, psikoloji, felsefe ve zooloji dersleri aldı, ancak birkaç ay sonra okulu bıraktı. Felsefe okumaları, varoluşun insanın iç algısına dayandığı ve bu algının dış gerçekliğe karşılık gelmeyebileceği fikrini onda kalıcı hale getirdi. Bu soru sonraki bütün yapıtlarının ana eksenini oluşturdu.

Yazarlık ve yoksulluk yılları

İlk öyküsünü 1951'de, 22 yaşındayken sattı ve o tarihten sonra yalnızca yazarak geçinmeye çalıştı. İlk öyküleri 1952'de Planet Stories, If ve The Magazine of Fantasy and Science Fiction dergilerinde çıktı. İlk romanı Solar Lottery (Türkçede Uzayda Suikast), 1955'te Ace yayınevinin iki romanı sırt sırta basan ucuz dizisinde yayımlandı. 1950'ler yazar için yoksulluk içinde geçti. Asıl hayali ana akım edebiyatta tanınmaktı; bilimkurgu dışı romanlar da yazdı, ama edebiyat ajansı satılamayan bu romanların hepsini 1963'te ona geri gönderdi.

Dick beş kez evlendi ve üç çocuk sahibi oldu. 1960'lar boyunca, kısmen yüksek bir yazım temposunu sürdürmek için, uzun süre amfetamin kullandı; 1960-1970 arasında 21 roman yayımladı. 1971'de evliliği dağıldı, evi uyuşturucu kullanıcılarının uğrak yerine döndü. 1972'de Vancouver'daki bir bilimkurgu toplantısına onur konuğu olarak gitti, orada ağır bir bunalım geçirdi ve bir rehabilitasyon programına katıldı. Kaliforniya'ya dönünce Orange County'ye yerleşti; el yazmalarını ve belgelerini Kaliforniya Eyalet Üniversitesi Fullerton'ın kütüphanesine bağışladı. Bu dönemde K. W. Jeter, James Blaylock ve Tim Powers gibi genç yazarlarla dostluk kurdu.

"2-3-74" ve son yıllar

Şubat ve Mart 1974'te Dick, kendisinin "2-3-74" diye adlandırdığı bir dizi olağandışı deneyim yaşadı: Pembe bir ışık huzmesi gördüğünü, zihnine üstün ve akılcı bir bilincin girdiğini anlattı. Bu bilince zaman zaman VALIS (Vast Active Living Intelligence System, yani Engin Etkin Canlı Zekâ Sistemi) adını verdi. Ömrünün geri kalanında bu deneyimleri anlamaya çalıştı ve sekiz bin sayfayı bulan, Exegesis (Tefsir) adını verdiği bir günlük tuttu. Bu günlükten seçmeler 2011'de kitap olarak yayımlandı.

18 Şubat 1982'de Santa Ana'daki evinde felç geçirmiş halde bulundu. Hastanede ikinci bir felç geçirdi ve 2 Mart 1982'de yaşam desteği kesildi; 53 yaşındaydı. Külleri Colorado'nun Fort Morgan kasabasında, bebekken ölen ikiz kardeşi Jane'in yanına gömüldü. Dick, Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? romanından uyarlanan Bıçak Sırtı'nın vizyona girmesinden dört ay kadar önce öldü.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

Dick'in uzayı, parlak yıldız gemilerinin ve galaktik imparatorlukların uzayı değildir. Onun gezegenlerinde ve uydularında yaşayanlar, Dünya'dan kaçmış ya da oraya gönderilmiş, çoğu zaman yorgun ve sıkılmış insanlardır. Uzay kolonisi, onun kalemiyle bir umut değil, toplumun sorunlarının taşındığı yeni bir sınır kasabasına dönüşür.

• Mars'ta Zaman Kayması (Martian Time-Slip, 1964): Mars'taki zorlu bir kolonide geçer. Suyun en değerli kaynak olduğu, işçi sendikası liderlerinin güç sahibi olduğu bu kolonide, ruhsal hastalıkların aslında zamanı farklı algılama biçimleri olabileceği fikri işlenir. Kolonideki sorunlar, Dünya'dan göç ve yatırım çekmek için gizlenir.
• Palmer Eldritch'in Üç Stigmatası (The Three Stigmata of Palmer Eldritch, 1965): İnsanlık Birleşmiş Milletler yönetiminde Güneş Sistemi'nin yaşanabilir bütün gezegen ve uydularına yerleşmiştir; ama koloni hayatı o kadar tekdüzedir ki insanlar zorla gönderilir. Sömürgeciler, Dünya'daki ideal bir hayatı birkaç dakikalığına yaşatan yasa dışı bir uyuşturucuyla avunur. Roman, iç içe geçen gerçeklik katmanlarıyla Dick'in en karmaşık kitaplarından biridir.
• Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? (1968): Nükleer savaşın zehirlediği, hayvanların neredeyse tükendiği bir Dünya'da insanlar, kendilerine hizmetkâr android verilmesi vaadiyle uzay kolonilerine göç etmeye teşvik edilir. Ödül avcısı Rick Deckard, Mars'tan kaçıp Dünya'ya gelen altı androidi bulmakla görevlendirilir. İnsanı makineden ayırmanın tek yolu bir empati testidir.
• Ubik (1969): Telepatik güçlerin şirket casusluğunda kullanıldığı, ölmek üzere olanların dondurularak bir tür "yarı yaşam" içinde tutulduğu bir gelecekte geçer. Karakterlerin çevresindeki gerçeklik çözülmeye başlar. Time dergisi 2005'te romanı 1923'ten beri İngilizce yazılmış en iyi yüz roman arasında saydı.
• Diğerleri: Bir akıl hastanesinin eski sakinlerinin torunlarından oluşan bir uydu toplumunu anlatan Alfa Ayının Kabileleri (Clans of the Alphane Moon, 1964), The Game-Players of Titan (1963) ve Galactic Pot-Healer (1969) de uzayı sahne olarak kullanan romanlarıdır.

Uzay dışındaki romanları da en az bunlar kadar etkilidir. Yüksek Şatodaki Adam, İkinci Dünya Savaşı'nı Mihver devletlerinin kazandığı bir alternatif tarihte geçer. "Aksın Gözyaşlarım" Dedi Polis (Flow My Tears, the Policeman Said, 1974) bir gece kimliği bütün kayıtlardan silinen ünlü bir televizyon yıldızını, Karanlığı Taramak (A Scanner Darkly, 1977) ise uyuşturucuyla savaşırken kendi gerçeklik duygusunu yitiren gizli bir polisi anlatır. Geç dönem romanları VALIS (1981) ve The Transmigration of Timothy Archer (1982) ise 1974 deneyimlerinin izini taşır.

Bilimle ilişkisi: android, empati ve algı

Dick bir bilim insanı değildi ve uzay araçlarının mühendisliğiyle pek ilgilenmedi. Onun bilimle bağı daha çok psikoloji, felsefe ve yapay varlıklar üzerinden kurulur. Yazar, yapıtlarının ana sorusunu "gerçek insanı ne oluşturur?" diye özetlemişti. Ona göre "insan" sözcüğü bir kökene değil, dünyada var olmanın bir biçimine, özellikle de başka canlılara duyulan empatiye karşılık gelir. Romanlarındaki androidler, görünüşte insandan ayırt edilemeyen ama empatiden yoksun varlıklardır. Eleştirmenlere göre Dick'te robotlar insanlaşan makineleri, androidler ise makineleşen insanları temsil eder. İnsan ile yapay varlığı bir davranış testiyle ayırt etme fikri, bugün yapay zekâ üzerine yapılan tartışmalarla yan yana okunur.

Ruh sağlığı da yazarın sürekli ilgi alanıydı. Mars'ta Zaman Kayması'nın kahramanı geçmişte şizofreni tanısı almış bir tamircidir. Dick 1965'te şizofreni üzerine bir deneme de yazdı ve İsviçreli psikiyatr Carl Jung'un kolektif bilinçdışı gibi kavramlarından açıkça etkilendi.

Yazarın androidlere duyduğu ilginin ilginç bir yankısı da oldu: Hayranları, Dick'in görünüşünü taklit eden uzaktan kumandalı bir android yaptı. Bu android, Karanlığı Taramak filminin San Diego Comic-Con tanıtımında bir panele katıldı. Androidin başı Şubat 2006'da bir havayolu çalışanı tarafından kaybedildi ve hiç bulunamadı; Hanson Robotics 2011'de yenisini yaptı. Bilimkurgu yazarı ve Kızıl Mars'ın yazarı Kim Stanley Robinson'ın doktora tezi de Dick'in romanları üzerineydi; tez 1989'da kitap olarak basıldı.

Ödülleri

• Hugo Ödülü, En İyi Roman (1963): Yüksek Şatodaki Adam. Yazarın Hugo kazanan tek romanıdır.
• John W. Campbell Anma Ödülü (1975): "Aksın Gözyaşlarım" Dedi Polis. Bu roman hem Hugo hem Nebula'ya aday gösterilen tek Dick romanıdır.
• İngiliz Bilimkurgu Derneği (BSFA) Ödülü (1978): Karanlığı Taramak. Aynı roman 1979'da Fransa'daki Metz Festivali'nin Graoully d'Or ödülünü de aldı.
• Kurd-Laßwitz Ödülü (1985): VALIS.
• Nebula adaylıkları: Dr. Bloodmoney ve Palmer Eldritch'in Üç Stigmatası (1965), Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi? (1968), "Aksın Gözyaşlarım" Dedi Polis (1974) ve The Transmigration of Timothy Archer (1982).
• Bilimkurgu Onur Listesi'ne (Science Fiction Hall of Fame) 2005'te alındı. 2007'de Library of America dizisine giren ilk bilimkurgu yazarı oldu.

Ölümünden bir yıl sonra, 1983'te, onun adını taşıyan Philip K. Dick Ödülü kuruldu. Thomas Disch'in öncülüğünde kurulan ödül, her yıl ABD'de doğrudan cep kitabı olarak yayımlanan en iyi bilimkurgu kitabına verilir.

Etkisi

Dick'in ölümünden sonraki ünü, edebiyat çevrelerinin çok ötesine taşındı. Ridley Scott'ın 1982 yapımı Bıçak Sırtı'ndan sonra öyküleri ve romanları peş peşe sinemaya uyarlandı: Paul Verhoeven'in yönettiği Gerçeğe Çağrı (Total Recall, 1990) ve 2012'deki yeniden çevrimi, Screamers (1995), Steven Spielberg'ün Azınlık Raporu (Minority Report, 2002), Paycheck (2003), Richard Linklater'ın canlandırma tekniğiyle çektiği Karanlığı Taramak (2006) ve The Adjustment Bureau (2011) bunlardan bazılarıdır. Denis Villeneuve'ün yönettiği Blade Runner 2049 (2017) ise ilk filmin devamıdır. Dick'in yapıtlarından uyarlanan filmlerin toplam hasılatı 2009'a kadar bir milyar doları aşmıştı.

Televizyonda Amazon Prime Video, Yüksek Şatodaki Adam'ı 2015-2019 arasında dört sezonluk bir diziye dönüştürdü; 2017'de Channel 4 için öykülerinden uyarlanan Electric Dreams antoloji dizisi hazırlandı. Eleştirmen Fredric Jameson, Dick'i "bilimkurgunun Shakespeare'i" diye anmıştır. Ursula K. Le Guin 1971 tarihli The Lathe of Heaven romanını Dick'e bir saygı duruşu olarak tanımladı. Matrix, Truman Show ve Başlangıç gibi gerçeklik ile yanılsama arasındaki çizgiyi sorgulayan pek çok film de eleştirmenlerce Dick'in yapıtlarıyla karşılaştırılır.

Bugün Dick, gözetim toplumu, kimlik kayıtları, sahte anılar ve yapay insanlar üzerine yazılan hemen her tartışmada anılan bir yazar. Uzay kolonilerini parlak bir gelecek değil, eski sorunların yeni bir adresi olarak gösteren bakışı da, Mars'a yerleşme planlarının konuşulduğu günümüzde yeniden okunmayı hak ediyor.