Mülksüzler (Ursula K. Le Guin): konusu, Tau Ceti bilimi ve okuma rehberi

Mülksüzler (özgün adıyla The Dispossessed), Amerikalı yazar Ursula K. Le Guin'in 1974'te Harper & Row tarafından yayımlanan bilimkurgu romanıdır. Bazı baskılarında "İkircikli Bir Ütopya" anlamına gelen An Ambiguous Utopia alt başlığını taşır. Kitap 1975'te en iyi roman dalında Hugo, Nebula ve Locus ödüllerinin üçünü birden kazandı; bunu başaran az sayıdaki romandan biridir. Anarşizm, kapitalizm, ütopya, bireycilik ve kolektivizm gibi konuları işlemesi, ona bilimkurgu için alışılmadık bir edebî saygınlık kazandırdı.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, Tau Ceti yıldızının çevresinde dolanan iki yerleşik dünyada geçer. Urras, verimli toprakları ve zengin şehirleri olan bir gezegendir; birbirine rakip iki büyük güç tarafından yönetilir. Kahramanın zamanının çoğunu geçirdiği A-Io kapitalist ve ataerkil bir devlettir; rakibi Thu ise işçi sınıfı adına yönettiğini söyleyen otoriter bir düzendir. Urras'ın uydusu Anarres ise kurak, yoksul ve sert bir dünyadır. Yaklaşık 170 yıl önce Urras'taki anarşist devrimciler, bir ayaklanmanın önünü almak isteyen devletlerin izniyle Anarres'e yerleşmiştir. Kendilerine düşünürleri Odo'nun adıyla "Odocu" diyen bu insanlar, devletin, yazılı yasanın, paranın ve mülkiyetin olmadığı bir toplum kurmuştur.

Kahraman Shevek, Anarresli bir fizikçidir ve zamanın doğasını açıklayacak "Genel Zaman Kuramı" üzerinde çalışmaktadır. Kitap, iki dünyayı birbirinden ayıran tuhaf bir sınır üzerine kuruludur: Anarres'in tek uzay limanını çeviren alçak bir duvar. Duvar, Anarreslilere göre özgür bir dünyayı baskıcı dünyanın etkisinden koruyan bir sınırdır; ama aynı duvar, gezegenin geri kalanını dış dünyadan koparan bir hapishane duvarı olarak da okunabilir. Bölümler iki dünya ve iki zaman arasında gidip gelir: çift numaralı bölümler Anarres'teki geçmişi, tek numaralılar Urras'taki şimdiki zamanı anlatır.

Anarres'in yapay dili Pravça da toplumun felsefesini yansıtır. Bu dilde iyelik eki kullanmak hoş karşılanmaz; insanlar bir şeye "benim" demek yerine "kullandığım" derler. Kitabın adı da bu mülksüzlüğe gönderme yapar: Anarreslilerin sahip olacak bir şeyleri yoktur, çünkü hem böyle seçmişlerdir hem de gezegenleri buna izin vermeyecek kadar yoksuldur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Anarres'te geçen bölümler. Shevek, başkent Abbenay'da çalışmaya başlar, ama yayınların denetimini elinde tutan kıskanç amiri Sabul onun önünü keser. Kuramı, toplumun hâkim düşünceleriyle çatışır gibi görünür ve Shevek kendini giderek yalnız hisseder. Gençlik yıllarından tanıdığı Takver'le bir ilişki kurar, bir çocukları olur. Gezegeni vuran uzun bir kuraklık sırasında toplum herkesten kişisel isteklerini bir kenara bırakmasını ister; Shevek dört yıl boyunca araştırmasını bırakıp tozlu bir çölde ağır tarım işlerinde çalışır. Kuraklık bittiğinde Urras'tan prestijli bir ödül kazandığı haberi gelir. Urraslı bilim insanlarıyla kurduğu temas Anarres'te siyasi bir fırtına koparır; Sabul onu hainlikle suçlar. Shevek, kuramının iki dünyaya da yarar sağlayacağına inanarak Urras'a gitmeye karar verir.

Urras'ta geçen bölümler. Uzay limanında öfkeli bir kalabalık onu durdurmaya çalışır ve Shevek güçlükle gemiye biner. A-Io'da büyük bir saygıyla karşılanır, üniversitede ders verir. Ancak kısa sürede sınıflı toplumun konforundan, eşitsizliğinden ve kadınlara bakışından rahatsız olur. Odasında bulduğu imzasız bir not, Urras'ta da gizlice yaşayan düşünce kardeşleri olduğunu ona haber verir. Bir akşam yemeğinde sarhoş hâlde ev sahiplerini maddeci yaşamları ve ayrıcalıklarını sorgusuz kabullenmeleri yüzünden açıkça azarlar ve çevresinden iyice uzaklaşır. Bu arada Urraslı fizikçilerin kendisinden kuramı ele geçirmek istediğini, bunu ışıktan hızlı gemiler yapmak ve devletlerine güç kazandırmak için kullanmayı planladıklarını anlar. Üniversiteden kaçar, gizli çalışan devrimci bir grupla bağlantı kurar ve kanlı biçimde bastırılan bir işçi gösterisine katılır. Sonunda Terra'nın büyükelçiliğine sığınır ve kuramını bütün dünyalara açıkça iletmelerini ister; böylece bilgi kimsenin tekelinde kalmayacaktır. Terralılar da onun Anarres'e güvenle dönmesini sağlar.

Dönüş. Son bölüm Hainlilere ait bir gemide geçer. Odocu düşünceye ilgi duyan Ketho adlı bir Hainli, Shevek'le birlikte Anarres'e inmek ister. Roman, Shevek'in nasıl karşılanacağını bilmeden ailesini düşündüğü ve geminin inişe geçtiği anda biter.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ursula K. Le Guin (1929-2018), sekiz Hugo ve altı Nebula ödülü kazanmış bir bilimkurgu ve fantastik edebiyat yazarıdır; Hain evreni romanlarının yanı sıra Yerdeniz dizisiyle tanınır. Mülksüzler'i 1973'te yazdı. Le Guin'in anlattığına göre kitap, bitiremediği kötü bir öyküden doğdu. Vietnam Savaşı'na duyduğu tepkiyi anlamaya çalışırken ütopyaları, barışçılığı, Gandi'yi ve şiddetsiz direnişi okudu; bu okumalar onu Pyotr Kropotkin ve Paul Goodman gibi şiddet karşıtı anarşist yazarlara götürdü. Henüz kimsenin anarşist bir ütopya yazmadığını fark edince kitabın ne olacağını gördü.

Shevek karakterinin ilk görüntüsü yazarın zihninde uzaktan görülen ince yüzlü, açık gözlü bir fizikçi olarak belirdi; Le Guin bu imgenin, ailesinin tanıdığı fizikçi J. Robert Oppenheimer'ın bir anısını yansıtıyor olabileceğini söyledi. Le Guin'in Murray Bookchin'e yazdığı bir mektuba göre kitabın bazı felsefi ve ekolojik temelleri Bookchin'in 1971 tarihli kitabından geldi. Romanın adının Dostoyevski'nin anarşistleri anlatan ve İngilizcede The Possessed adıyla da çevrilen romanı Ecinniler'e bir gönderme olduğu da öne sürülmüştür.

Kitaptaki bilim: Tau Ceti, yaşanabilir uydular ve eşzamanlılık

Gerçek bir yıldız. Le Guin olayları uydurma bir yıldıza değil, gerçek bir komşumuza yerleştirdi. Tau Ceti, Balina takımyıldızında, Güneş'ten 12 ışık yılından biraz daha yakında bulunan, tayf bakımından Güneş'e benzeyen bir yıldızdır; kütlesi Güneş'inkinin yaklaşık yüzde 78'i kadardır. Güneş Sistemi'ne en yakın, tek başına duran G türü yıldızdır ve çıplak gözle görülebilir. Çevresinde Güneş Sistemi'ndekinin on katından fazla toz bulunur; bu da orada olabilecek gezegenlerin Dünya'dan çok daha sık çarpışmaya maruz kalacağı anlamına gelir. Yıllar içinde birkaç aday gezegen öne sürüldü, ama 2025 itibarıyla kesin bir gezegen kanıtı yok. Yıldız, Güneş'e benzerliği ve yakınlığı nedeniyle dünya dışı akıllı yaşam araştırmalarının sürekli hedeflerinden biri olmuştur. Aynı yıldız, Andy Weir'in Kurtuluş Projesi romanında da önemli bir rol oynar.

Yaşanabilir bir uydu. Anarres, Urras'ın uydusudur ve insanlar orada atmosfer içinde yaşayabilir. Gerçekte başka yıldızların çevresindeki gezegenlerin uyduları, yani ötegezegen uyduları, bugünkü yöntemlerle bulunması çok zor cisimlerdir. Kepler gibi görevler bazı adaylar saptadı, ama şimdiye kadar doğrulanmış bir ötegezegen uydusu yok. Bazı ötegezegen uydularının yaşama elverişli olabileceği düşünülüyor; ötegezegenlerin nasıl arandığını Ötegezegenler nasıl bulunur? sayfamızda anlattık.

Shevek'in fiziği. Shevek'in kuramı, zamanın bilinenden çok daha derin bir yapısı olduğunu öne süren "eşzamanlılık ilkeleri" üzerine kuruludur; kuram yalnız matematik ve fiziği değil, felsefe ve etiği de içine alır. Gerçek fizikte eşzamanlılık kavramı gerçekten de devrimci bir yeniden yorumdan geçti. Henri Poincaré 1900'de fikri ortaya attı, Einstein da özel görelilik kuramının merkezine koydu: birbirinden uzak iki olayın "aynı anda" olup olmadığı mutlak değildir, gözlemcinin hareketine bağlıdır. Zaman genişlemesi ve uzunluk kısalması da bu ilkenin sonuçlarıdır. Mutlak bir "şimdi"nin olmaması, Shevek'in kuramının ileride mümkün kılacağı anlık iletişim cihazının, yani ansible'ın neden bugünkü fizikle mümkün görünmediğini de açıklar: ışıktan hızlı bilgi iletimi görelilikle çelişir. Kuantum dolanıklık bile bu kapıyı açmaz; iletişimsizlik teoremi, dolanık parçacıklar üzerinden mesaj gönderilemeyeceğini gösterir.

Le Guin bu konuda esprili bir not da düşmüştür: ansible Mülksüzler'de icat edilir, ama ondan yıllar önce yazılan Karanlığın Sol Eli'nde zaten kullanılmaktadır. Yazar bu çelişkiyi açıklamaya çalışanlara anlamayacağını söylemişti.

Etkisi ve ödülleri

• Ödüller: 1975 Hugo, Nebula ve Locus en iyi roman ödülleri. Le Guin, Karanlığın Sol Eli'nden sonra bu kitapla Hugo ve Nebula'yı iki ayrı roman için kazanan ilk yazar oldu.
• Eleştiri: Gerald Jonas The New York Times'ta kitabın, buyurgan ütopyaların yazılmasına en az on yıl son verecek kadar ikna edici olduğunu yazdı. Theodore Sturgeon da romanı, başka bir toplum düzeninin nasıl işleyeceğini sınayan bilimkurgunun temel işlevini yerine getiren bir eser olarak övdü. Lester del Rey ise sonunun zayıf kaldığını düşündü.
• Eleştirel ütopya: Edebiyat araştırmacısı Tom Moylan, kitabı 1970'lerde yazılan "eleştirel ütopyaların" en bilineni ve en sevileni olarak tanımlar. Bu tür romanlar ideal toplumu kusursuz göstermez, onun içindeki çatışmalara ve eksikliklere odaklanır.
• Siyasi düşünceye etkisi: Le Guin, anarşizmi kültürel bir gettodan kurtarıp düşünce dünyasının ana akımına taşımaya yardım ettiği için övgü aldı. Kitap aynı zamanda feminist okumalarda da tartışma konusu oldu; bazı eleştirmenler romanı feminist bir ütopya sayarken bazıları kahramanın geleneksel bir erkek kahraman olarak kaldığını öne sürdü.

Uyarlamaları

Mülksüzler'in ekrana taşınmış bir uyarlaması yok. Kanada'nın kamu yayıncısı CBC Radio, 1987'de Vanishing Point programında romanı otuzar dakikalık altı bölüm hâlinde radyo dizisine dönüştürdü. 5 Ekim 2021'de 1212 Entertainment ve Anonymous Content şirketlerinin kitabı kısa bir dizi olarak uyarlayacağı duyuruldu.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Mülksüzler, siyaset felsefesi, ekonomi ve toplum düzeni üzerine düşünmeyi seven okurlar için Le Guin'in en doyurucu romanıdır. Uzay gemisi savaşları değil, iki toplumun karşılaştırması ve bir bilim insanının özgürlük arayışı anlatılır; fizik merakı olanlar da Shevek'in bilimle toplum arasında sıkışmasında kendilerinden bir şey bulabilir. İki zaman çizgisinin iç içe geçtiği yapı ilk bölümlerde biraz dikkat ister; Anarres ve Urras bölümlerinin sırayla değiştiğini bilmek okumayı kolaylaştırır.

Kitap Hain Döngüsü'nün yayın sırasıyla altıncı romanıdır, ama evrenin iç kronolojisinde en başta yer alır ve tek başına okunabilir. Le Guin'in kendi önerisine göre The Word for World Is Forest, Karanlığın Sol Eli ve Mülksüzler herhangi bir sırayla okunabilir. Türkçede roman, Levent Mollamustafaoğlu çevirisi ve Bülent Somay'ın yayına hazırlamasıyla Metis Yayınları tarafından yayımlanıyor. Tau Ceti'yi bilimkurgunun bambaşka bir köşesinden görmek isteyenler için Kurtuluş Projesi, toplum kuran romanlar arayanlar için ise Isaac Asimov'un Vakıf'ı iyi birer sonraki adımdır.