Ursula K. Le Guin

Ursula K. Le Guin kimdir?

Ursula K. Le Guin (Ursula Kroeber Le Guin, 21 Ekim 1929 – 22 Ocak 2018), Amerikalı bilimkurgu ve fantastik edebiyat yazarıdır. Hain evreninde geçen bilimkurgu romanları ve Yerdeniz (Earthsea) fantastik serisiyle tanınır. Karanlığın Sol Eli (1969) ile hem Hugo hem Nebula ödülünü kazanan ilk kadın, Mülksüzler (1974) ile de bu iki ödülü iki ayrı romanıyla kazanan ilk yazar oldu. Yaklaşık altmış yıllık kariyerinde yirmiden fazla roman, yüzden fazla öykü, şiir, deneme, çeviri ve çocuk kitabı yayımladı. Sekiz Hugo, altı Nebula ve yirmi beş Locus ödülü aldı; 2024'te Merkür'deki bir kratere onun adı verildi.

Le Guin bilimkurguyu fizik ve mühendislikten çok antropoloji, sosyoloji ve felsefe üzerinden yazdı. Kendisi bu yaklaşım için "sosyal bilimkurgu" terimini önerdi.

Hayatı

Le Guin, Kaliforniya'nın Berkeley kentinde doğdu. Babası Alfred Louis Kroeber, Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'de çalışan ve kültürel antropolojinin öncülerinden sayılan bir antropologdu. Annesi Theodora Kroeber psikoloji alanında lisansüstü eğitim almış, altmışlı yaşlarında yazmaya başlamış ve Yahi halkının son bilinen üyesi Ishi'yi anlatan Ishi in Two Worlds (1961) ile tanınmıştı. Evlerine Robert Oppenheimer gibi ünlü akademisyenler gelirdi; Le Guin yıllar sonra Mülksüzler'in fizikçi kahramanı Shevek'i Oppenheimer'dan esinlenerek yarattığını söyledi.

Çocukken kardeşleriyle birlikte Thrilling Wonder Stories ve Astounding Science Fiction dergilerini okudu. On bir yaşındayken Astounding'e ilk öyküsünü gönderdi; öykü reddedildi ve sonraki on yıl hiçbir şey göndermedi. 1947-1951 arasında Harvard'a bağlı Radcliffe College'da Rönesans dönemi Fransız ve İtalyan edebiyatı okudu, 1952'de Columbia Üniversitesi'nde Fransızca yüksek lisansını tamamladı. Matematikte zorlandığı için çocukluk ilgisi olan biyolojiye yönelmemişti. Doktora için Fulbright bursuyla Fransa'ya giderken tarihçi Charles Le Guin'le tanıştı ve Aralık 1953'te Paris'te evlendiler. 1959'da Oregon'un Portland kentine yerleştiler ve ömürlerinin sonuna kadar orada yaşadılar; üç çocukları oldu. Le Guin 22 Ocak 2018'de Portland'daki evinde 88 yaşında öldü.

Yazarlık kariyeri

İlk profesyonel yayını 1962'de Fantastic Science Fiction dergisinde çıkan "April in Paris" öyküsüdür. Hain evrenini tanıtan ilk öykü "The Dowry of Angyar" da bu yıllarda yayımlandı. İlk romanı Rocannon'un Dünyası 1966'da Ace Books'tan çıktı; bunu Sürgün Gezegeni (1966) ve Hayaller Şehri (1967) izledi.

Asıl çıkışı arka arkaya gelen iki kitapla yaptı: gençler için yazdığı fantastik roman Yerdeniz Büyücüsü (1968) ve bilimkurgu romanı Karanlığın Sol Eli (1969). Edebiyat eleştirmeni Harold Bloom bu iki kitabı Le Guin'in başyapıtları olarak niteledi. Ardından Vietnam Savaşı'na duyduğu öfkeyle yazdığı, sömürgecilik ve militarizmi ele alan Dünyaya Orman Denir (1973'te Hugo), bir rüyanın gerçekliği değiştirdiği Rüyanın Öte Yakası (1971) ve anarşist bir ütopyayı sorgulayan Mülksüzler (1974) geldi. "Omelas'ı Bırakıp Gidenler" (1973) adlı felsefi öyküsü de Hugo kazandı.

1980'ler ve 1990'larda daha çok genç okurlar için yazdı, deneysel Always Coming Home'u (1985) yayımladı ve Yerdeniz'e Tehanu (1990) ile döndü. Son Hain romanı The Telling 2000'de, son Yerdeniz kitapları 2001'de çıktı. 1997'de Taoculuğun temel metni Tao Te Ching'in çevirisini yayımladı.

Hain evreni ve uzay

Le Guin'in bilimkurgusunun çoğu Hain evreninde geçer. Bu kurguda insanlar Dünya'da değil Hain gezegeninde evrimleşmiş, Hainliler pek çok gezegene koloni kurmuş, sonra bu kolonilerle bağları kopmuştur. Böylece her gezegende akraba ama birbirinden çok farklı biyolojiler ve toplumlar gelişmiştir. Romanların kahramanları çoğunlukla bu dünyaları inceleyen antropolog ya da gözlemcilerdir; yabancı bir kültürü anlamaya çalışırken kendi önyargılarıyla da yüzleşirler.

Karanlığın Sol Eli, yerlilerin Gethen, dışarıdan gelenlerin "Kış" dediği buzlarla kaplı bir gezegende geçer. Gethenliler sabit bir cinsiyete sahip değildir; üreme döngülerinin kısa bir döneminde koşullara göre kadın ya da erkek özellikleri kazanırlar. Kitap feminist bilimkurgunun ilk örneklerinden ve bilimkurgudaki en ünlü cinsiyetsizlik (androjeni) incelemesi sayılır.

Mülksüzler ise Tau Ceti yıldızının sistemindeki iki yerleşik dünyada geçer: zengin gezegen Urras ve onun kurak, kaynakları kıt uydusu Anarres. Anarres'e yaklaşık 170 yıl önce yerleşmiş anarşist topluluğun fizikçisi Shevek, zamanın yapısını açıklayacak bir "Genel Zaman Kuramı" üzerinde çalışır. Bu kuram, Hain evreninde mesajları yıldızlar arasında gecikmesiz ileten ve ışıktan hızlı iletişim sağlayan hayalî "ansible" cihazının matematik temeli olur.

Bilimle ilişkisi

Le Guin'in bilimkurguya en somut katkılarından biri bir kelimedir: "ansible" adını 1966'da, anında yıldızlararası iletişim sağlayan bir cihaz için uydurdu. Terim daha sonra başka yazarlar tarafından da benimsendi; Orson Scott Card Ender'in Oyunu ve devamı kitaplarda, Neil Gaiman da Doctor Who için yazdığı bir bölümde kullandı. Bugünkü fiziğe göre ışıktan hızlı bilgi aktarımı mümkün görünmüyor; ansible bir mühendislik önerisi değil, kurgusal bir araçtır. Le Guin'in evreninde insanlar ve gemiler yine ışık hızını aşamaz: yıldızlararası gemiler ışığa yakın hızlarla gider, sistemler arası yolculuk yıllar sürer, ama görelilik kuramının öngördüğü zaman genişlemesi sayesinde yolcular için bu süre daha kısa geçer. Yalnızca mesajlar ansible ile anında ulaşır.

Le Guin'in yazıları sosyoloji, psikoloji ve felsefeye dayandığı için sık sık "yumuşak bilimkurgu" diye anıldı, hatta bu alt türün "koruyucu azizi" olarak nitelendi. Bazı yazarlar bu terimin, fizik, astronomi ya da mühendisliğe dayanmayan öyküleri ve kadın yazarları küçümsemek için kullanıldığını ileri sürdü. Le Guin de terimi bölücü buldu ve bilimkurgunun yalnızca "sert" bilimlerden ibaret olmadığını savundu. Antropolojinin, babasının çalışmaları sayesinde çocukluğundan beri hayatında olması, onun bilimkurgusuna başka gezegenlerin toplumlarını bir saha araştırmacısı gibi inceleme bakışını kazandırdı.

Bilim dünyası da onu andı: Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), 14 Kasım 2024'te Merkür'deki 61 kilometre çapında bir çarpma kraterine Le Guin adını verdi. Krater, NASA'nın MESSENGER sondasının çektiği görüntülerde görülebilir ve büyük Beethoven havzasının kuzeydoğusunda yer alır.

Ödülleri

• Hugo ve Nebula, en iyi roman: Karanlığın Sol Eli (1969'da yayımlandı) ve Mülksüzler (1974'te yayımlandı)
• Ulusal Kitap Ödülü, genç okur edebiyatı: En Uzak Sahil (1973)
• Nebula, en iyi roman: Tehanu ve Powers (2009)
• Dünya Fantastik Ödülü, en iyi roman: The Other Wind (2002)
• Dünya Fantastik Ödülü yaşam boyu başarı (1995), Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi (2001)
• ABD Kongre Kütüphanesi "Yaşayan Efsane" unvanı (2000), Margaret Edwards Ödülü (2004)
• Amerikan Bilimkurgu ve Fantastik Yazarları Birliği (SFWA) Büyük Usta unvanı (2003; bu unvanı alan 20. kişi ve ikinci kadın)
• Ulusal Kitap Vakfı'nın Amerikan edebiyatına seçkin katkı madalyası (2014)

1977'de "The Diary of the Rose" öyküsüyle kazandığı Nebula'yı, Polonyalı yazar Stanisław Lem'in birlik üyeliğinden çıkarılmasını protesto etmek için reddetti. Unlocking the Air and Other Stories (1996) ile 1997 Pulitzer Kurgu Ödülü'nün üç finalistinden biri oldu. Ölümünden bir yıl sonra, Charles Vess'in resimlediği tam Yerdeniz baskısıyla son Hugo'sunu aldı. 2016'da eserleri, yaşayan yazarlara pek nadir tanınan bir onurla Library of America dizisinde yayımlandı; 2021'de ABD Posta Servisi onun adına bir pul bastı.

Uyarlamalar

Rüyanın Öte Yakası iki kez filme çekildi: 1979'da Le Guin'in de katıldığı bir televizyon filmi ve 2002'de A&E kanalının versiyonu. Le Guin 1979 yapımını eserlerinden yapılmış "tek iyi uyarlama" olarak gördü. Hayao Miyazaki 1980'lerde Yerdeniz'i animeye uyarlamak istedi; Le Guin önce reddetti, Komşum Totoro'yu izledikten sonra kabul etti. Ancak 2006'da çıkan Tales from Earthsea filmini Miyazaki'nin oğlu Gorō Miyazaki yönetti ve Le Guin görselliğini beğense de filmin ahlaki bakışını eleştirdi. 2004'te Sci Fi Channel'ın Legend of Earthsea mini dizisine ise koyu tenli karakterlerine beyaz oyuncular seçildiği için sert tepki gösterdi.

Kitapları

• Karanlığın Sol Eli (Ursula K. Le Guin): konusu, buz gezegen bilimi ve okuma rehberi (1969)
• Mülksüzler (Ursula K. Le Guin): konusu, Tau Ceti bilimi ve okuma rehberi (1974)

Etkisi

Le Guin, bilimkurguyu genişleten ve tür yazarlarının ana akım edebiyatta ciddiye alınmasını sağlayan isimlerden biri olarak görülür. Kitapları kırktan fazla dile çevrildi ve milyonlarca sattı. Los Angeles Times 2009'da onu Arthur C. Clarke'ın ölümünden sonra "gezegenin belki de en çok övülen bilimkurgu yazarı" diye niteledi. Harold Bloom Karanlığın Sol Eli'ni Batı kanonu listesine aldı. Salman Rushdie, David Mitchell, Neil Gaiman ve Iain Banks gibi yazarlar onun etkisini açıkça kabul etti. Yerdeniz Büyücüsü, büyücülük okulu ve genç büyücü kahraman fikirlerini popülerleştiren kitaplardan biri sayılır. 2021'de onun adını taşıyan ve her yıl bir hayal gücü romanına verilen Ursula K. Le Guin Kurgu Ödülü kuruldu.