Ridley Scott

Ridley Scott, bilimkurgu sinemasının en etkili filmlerinden ikisini, 1979 yapımı Yaratık (Alien) ile 1982 yapımı Bıçak Sırtı'nı (Blade Runner) yöneten İngiliz film yönetmeni ve yapımcıdır. Reklam filmlerinden gelen güçlü görsel anlatımı, karanlık ve ayrıntılı dünyalar kurmasıyla tanınır. Uzayla bağı yalnızca canavarlı korku filmleriyle sınırlı değildir: 2015'te NASA'nın danışmanlığında çektiği Marslı (The Martian), Mars'ta mahsur kalan bir astronotun bilim ve mühendislikle hayatta kalmasını anlatır. Tarihî destanlardan polisiyeye uzanan geniş filmografisiyle sinemaya katkıları nedeniyle şövalye unvanı almıştır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Scott, 30 Kasım 1937'de İngiltere'nin kuzeydoğusundaki South Shields'da doğdu. West Hartlepool College of Art'tan tasarım diploması aldı; ardından Londra'daki Kraliyet Sanat Koleji'nde (Royal College of Art) eğitimini sürdürdü.

Kariyeri

1963'te BBC'ye stajyer dekor tasarımcısı olarak girdi ve 1965'ten itibaren BBC dizilerinde bölüm yönetmeye başladı. 1968'de kardeşi Tony Scott'la birlikte Ridley Scott Associates şirketini kurarak reklam filmleri üretti. Bu dönemin en bilinen işleri arasında 1973 tarihli Hovis ekmeği reklamı ve Apple'ın Macintosh bilgisayarını tanıtan 1984 tarihli reklam bulunur. 1995'te yine kardeşiyle Los Angeles'ta Scott Free Productions'ı kurdu; sonraki filmlerinin çoğu bu şirket çatısı altında üretildi.

Uzun metrajlı filmlerinden bazıları şunlardır:

• Alien (Yaratık, 1979)
• Blade Runner (Bıçak Sırtı, 1982)
• Gladiator (Gladyatör, 2000)
• Prometheus (2012)
• The Martian (Marslı, 2015)
• Alien: Covenant (Yaratık: Antlaşma, 2017)
• Napoleon (2023)
• Gladiator II (2024)

Filmleri ve uzay sineması

Yaratık (1979)

Yaratık, ticari uzay römorkörü Nostromo'nun mürettebatının, gemiye sızan ölümcül bir yaratıkla mücadelesini anlatır. Senaryoyu Dan O'Bannon yazdı; hikâye O'Bannon ile Ronald Shusett'e aittir. İsviçreli sanatçı H. R. Giger yaratığı ve yabancı ortamları tasarladı. Sigourney Weaver'ın canlandırdığı Ripley, bilimkurgunun en tanınmış kahramanlarından biri oldu. Film En İyi Görsel Efekt Oscar'ını kazandı ve 2002'de ABD Ulusal Film Arşivi'ne (National Film Registry) alındı. Afişindeki "Uzayda kimse çığlığını duyamaz" sloganı, ses dalgalarının boşlukta yayılamayacağı fiziksel gerçeğini korkuya dönüştürür. Seri sonradan devam filmleri, öncül filmler ve dizilerle genişledi; bütün yapımların sırası Yaratık izleme sırası sayfasında.

Bıçak Sırtı (1982)

Bıçak Sırtı, Philip K. Dick'in 1968 tarihli Do Androids Dream of Electric Sheep? (Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi?) romanından uyarlandı. Harrison Ford, 2019 yılının distopik Los Angeles'ında, uzaydaki kolonilerden kaçıp Dünya'ya gelen yapay insanları, yani replikantları avlayan eski polis Rick Deckard'ı canlandırır. Film vizyona girdiğinde Kuzey Amerika'da beklenen ilgiyi görmedi ve eleştirmenleri ikiye böldü; ancak zamanla kült bir yapıta dönüştü ve en iyi bilimkurgu filmlerinden biri sayılır hâle geldi. 1993'te Ulusal Film Arşivi'ne alındı. Devam filmi Blade Runner 2049'u 2017'de Denis Villeneuve yönetti.

Prometheus ve Yaratık: Antlaşma

Scott, otuz yılı aşkın bir aradan sonra Yaratık evrenine Prometheus ile döndü. Jon Spaihts'ın Yaratık'a öncül olarak yazdığı senaryo, Damon Lindelof tarafından daha özgün bir hikâyeye dönüştürüldü. Filmde arkeologlar, birbiriyle bağlantısız eski kültürlerde aynı yıldız haritasını bulur; bunu insanlığın yaratıcıları olarak gördükleri "Mühendisler"in daveti sayarak Prometheus gemisiyle uzak bir uyduya, LV-223'e giderler. Scott, filmin Yaratık'ın "DNA'sından izler" taşıdığını ama kendi mitolojisini kurduğunu söyledi. Hikâyeyi 2017'de Yaratık: Antlaşma ile sürdürdü.

Marslı (2015)

Marslı, Andy Weir'in 2011 tarihli romanından Drew Goddard'ın senaryosuyla uyarlandı. Matt Damon'ın canlandırdığı Ares III görevinin botanikçi ve makine mühendisi astronotu Mark Watney, şiddetli bir toz fırtınasında uçuşan bir parçanın çarpmasıyla öldü sanılır ve Mars'ta yalnız bırakılır. Habitatta, mürettebatın atıklarını ve Mars toprağını kullanarak patates yetiştirir, artan roket yakıtından su elde eder ve dört yıl sonra aynı bölgeye inecek Ares IV görevine ulaşmanın hesabını yapar. NASA yapıma danışmanlık yaptı; kurum çalışanları film ekibinin yüzlerce sorusunu yanıtladı. Danışmanlar arasında NASA Gezegen Bilimi Bölümü Direktörü James L. Green vardı.

Green filmi "makul ölçüde gerçekçi" buldu, ancak bir noktanın altını çizdi: Mars atmosferi çok ince olduğu için filmin başındaki, saatte yaklaşık 190 kilometre hızla esen yıkıcı toz fırtınası gerçekte çok daha zayıf olurdu. Film dünya genelinde yaklaşık 653,6 milyon dolar hasılat yaptı ve En İyi Film dahil yedi dalda Oscar'a aday oldu. Scott, film vizyona girmeden önce, 18 Ağustos 2015'te NASA'nın Mars yolculuğu planları üzerine düzenlenen bir söyleşiye katıldı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Scott'ın uzay filmleri iki farklı tavrı temsil eder. Yaratık ve Prometheus, uzayı bilinmeyenin ve tehlikenin alanı olarak gösterir; Marslı ise aynı ortamı akıl, hesap ve dayanışmayla aşılabilecek bir mühendislik problemi olarak anlatır. Özellikle Marslı, Mars'a insanlı yolculuğun pratik sorunlarını (su, besin, barınak) geniş kitlelere tanıttı.

Mirası

Scott 2003'te şövalye ilan edildi, 2024'te Britanya İmparatorluk Nişanı'nın en yüksek rütbesi olan Şövalye Büyük Haçı'na (GBE) yükseltildi. Thelma & Louise, Gladyatör ve Black Hawk Down ile üç kez En İyi Yönetmen Oscar'ına aday oldu; Marslı ile En İyi Film adaylığı aldı. 2018'de BAFTA'nın onur ödülüne (Academy Fellowship) layık görüldü; iki Primetime Emmy ödülü de kazandı.

Bilmeye değer

• Yaratık'ın gemisi Nostromo bir savaş gemisi değil, ticari bir uzay römorkörüdür.
• Yaratık'ın tasarımcısı H. R. Giger, bu film için yaratığın yanı sıra yabancı ortamları da tasarladı.
• Bıçak Sırtı'nın geçtiği yıl 2019'du.
• Scott, Apple'ın 1984'teki ünlü Macintosh reklamını yöneten isimdir.
• Kariyerine BBC'de dekor tasarımcısı olarak başladı.

Fotoğraf: Raph_PH · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons