Neil deGrasse Tyson

Neil deGrasse Tyson, Amerikalı astrofizikçi, yazar ve bilim iletişimcisidir. 1996'dan bu yana New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'ne bağlı Hayden Planetaryumu'nun direktörlüğünü yürütüyor. Geniş kitlelere, Carl Sagan'ın ünlü belgeselinin devamı olan Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni dizisinin sunucusu, StarTalk programları ve çok satan popüler bilim kitaplarıyla tanındı. Plüton'un gezegen sayılıp sayılmaması tartışmasında da kamuoyunun en bilinen seslerinden biri oldu.

Erken yaşamı ve eğitimi

Tyson, 5 Ekim 1958'de New York'ta doğdu ve Bronx Fen Lisesi'nde okudu. Lise yıllarında Cornell Üniversitesi'nde öğretim üyesi olan Carl Sagan, onu üniversiteye kazandırmak istedi; 17 yaşındaki Tyson'ı bir günlüğüne Ithaca'ya davet edip ağırladı. Tyson sonradan, nasıl bir insan olmak istediğini Sagan'dan öğrendiğini söyleyecekti. Yine de Harvard'ı seçti.

Öğrencilik yıllarında bilim dışı ilgilerini de sürdürdü: 1985'te üniversite takımıyla birlikte Latin dansında ulusal düzeyde altın madalya kazandı. 1986-1987'de Maryland Üniversitesi'nde ders verdi, 1988'de astrofizik çalışmak üzere Columbia Üniversitesi'ne geçti.

1980'de Harvard Üniversitesi'nden fizik lisans derecesi aldı. 1983'te Austin'deki Teksas Üniversitesi'nde astronomi yüksek lisansını tamamladı. Ardından Columbia Üniversitesi'nde astrofizik alanında 1989'da ileri yüksek lisans (MPhil), 1991'de doktora derecesi aldı. Danışmanı R. Michael Rich'ti; tezi, Samanyolu'nun merkezindeki şişkin bölgenin (galaktik şişkinlik) küçük ekseni boyunca element bolluklarının dağılımını inceliyordu. Kaynaklar tez yılını 1991 ve 1992 olarak farklı verir.

Kariyeri

1991-1994 arasında Princeton Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı; sonraki yıllarda da Princeton'da araştırma ortağı ve konuk öğretim görevlisi olarak bulundu. Araştırma ilgi alanları kozmoloji, yıldız evrimi, Samanyolu gibi galaksilerin yapısı, galaktik şişkinlikler ve yıldız oluşumudur. 1988'de yayımlanan makaleleri arasında patlama hâlindeki yıldız oluşumu gösteren cüce galaksiler üzerine bir çalışma da vardır.

1994'te Hayden Planetaryumu'na araştırmacı olarak katıldı, 1996'da direktör oldu. Planetaryumun 210 milyon dolarlık yeniden inşasını yönetti; proje 2000'de tamamlandı ve yapı, Rose Dünya ve Uzay Merkezi'nin parçası olarak yeniden açıldı. Planetaryum, gökyüzünün kubbe biçimli bir perdeye yansıtılarak gösterildiği bilim mekânıdır.

Tyson, kamu görevlerinde de yer aldı. 2001'de ABD Havacılık ve Uzay Sanayisinin Geleceği Komisyonu'na, 2004'te ise “Ay, Mars ve Ötesi” adıyla bilinen ABD Uzay Keşif Politikasının Uygulanması Başkanlık Komisyonu'na atandı.

Plüton tartışması

Tyson'ın adı en çok Plüton tartışmasıyla gündeme geldi. 2000'de açılan Rose Merkezi'nin sergilerinde Plüton dokuzuncu gezegen olarak gösterilmedi. Tyson, gezegenleri tek tek saymak yerine gök cisimlerini ortak özelliklerine göre gruplandırmayı seçmişti. Bu karar, kendi anlatımına göre büyük kısmı çocuklardan gelen yoğun bir tepki mektubu yağmuruna yol açtı. Uluslararası Astronomi Birliği 2006'da Plüton'u resmen cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırdı. Tyson, bu tartışmanın öyküsünü 2009'da yayımlanan “The Pluto Files” (Plüton Dosyaları) kitabında anlattı.

Televizyon ve yayın çalışmaları

• NOVA ScienceNow (2006-2011): Bilim programının sunuculuğunu yaptı.
• StarTalk: Mayıs 2009'da radyo programı ve podcast olarak başladı; 2015-2019 arasında National Geographic kanalında televizyon talk şovu olarak yayımlandı.
• Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni (2014): Carl Sagan'ın 1980 tarihli Kozmos dizisinin devamı olarak hazırlanan yapımı sundu.
• Kozmos: Olası Dünyalar (2020): Serinin bir sonraki sezonunun da sunucusu oldu.

Eserleri

Tyson'ın popüler bilim kitapları arasında öne çıkanlar şunlardır:

• Death by Black Hole (Kara Delikte Ölüm, 2007)
• The Pluto Files (2009)
• Space Chronicles (Uzay Günlükleri, 2012)
• Astrophysics for People in a Hurry (Aceleci İnsanlar İçin Astrofizik, 2017)
• Starry Messenger (2023)
• Take Me to Your Leader (2026): İnsanlığın dünya dışı bir uygarlıkla ilk karşılaşmasını farklı açılardan ele alır.

“Astrophysics for People in a Hurry”, 2018'de Grammy ödülüne aday gösterildi. Kitaplarında karmaşık astrofizik konularını kısa bölümler ve gündelik örneklerle anlatmayı tercih eder.

Ödülleri ve onurları

2004'te NASA Seçkin Kamu Hizmeti Madalyası'nı aldı. 2015'te ABD Ulusal Bilimler Akademisi'nin Kamu Refahı Madalyası'na layık görüldü. 13123 Tyson adlı asteroit, 2001'de onun adıyla anıldı. Time dergisi 2007'de onu dünyanın en etkili 100 kişisi listesine aldı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Tyson'ın asıl etkisi, araştırmacılığından çok bilim iletişimi alanında hissedildi. Carl Sagan'ın açtığı yoldan giderek, astrofiziğin büyük sorularını televizyon, radyo ve kitaplar aracılığıyla milyonlarca kişiye ulaştırdı. Plüton tartışmasında, bilimsel sınıflandırmanın duygusal bağlardan bağımsız yapılması gerektiğini savunarak geniş bir kamusal tartışmayı tetikledi. Ayrıca 2001 ve 2004'teki komisyon görevleriyle, ABD'nin havacılık ve uzay politikasının tartışıldığı masalarda da bir bilim insanı olarak yer aldı.

Bilmeye değer

• Carl Sagan, onu daha 17 yaşındayken Cornell'e davet edip ağırladı.
• Doktora tezi, Samanyolu'nun merkezi şişkinliğindeki yıldızların kimyasal bileşimi üzerineydi.
• 13123 Tyson asteroidi, Plüton'un cüce gezegen ilan edilmesinden beş yıl önce, 2001'de adlandırıldı.
• Rose Merkezi sergilerinde Plüton'u dokuzuncu gezegen saymama kararı, Uluslararası Astronomi Birliği'nin 2006 kararından altı yıl önce alınmıştı.

Fotoğraf: Maryland GovPics · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons