Accessory to War (Tyson, Lang): astrofizik ve ordu ilişkisi, özeti ve rehberi

Accessory to War: The Unspoken Alliance Between Astrophysics and the Military, astrofizikçi Neil deGrasse Tyson ile Avis Lang'in birlikte yazdığı, gökbilimi ile ordular arasındaki uzun ortaklığı anlatan bir kitaptır. W. W. Norton & Company kitabı Eylül 2018'de yayımladı; ilk baskı 576 sayfalık ciltli bir kitaptı. Konusu şu tuhaf görünen gerçektir: Evrene bakan bilim insanlarının kullandığı araçlar (algılayıcılar, izleme sistemleri, görüntüleme teknolojisi, uzaya erişim) ordunun savaşta ihtiyaç duyduğu araçlarla büyük ölçüde aynıdır. Yazarlar bu ortaklığı çoğu zaman sessiz kalan, "söylenmeyen" bir ittifak olarak ele alır.

Kitap bir roman ya da tek bir olayın hikâyesi değildir; geniş bir tarih taramasıdır. Yazarların kitabın tanıtımında belirttiğine göre anlatı, gök cisimlerine bakarak yön bulmaktan uydu destekli modern savaşa kadar uzanır. Tyson, bilim ile ordunun ilişkisini "çift yönlü bir cadde" diye niteler: Ordu bilimin sonuçlarından yararlanır, bilim de askerî bütçelerin ve altyapının desteğinden. Bu yüzden kitap hem "bilim savaşa nasıl hizmet etti?" hem de "savaş bilime nasıl hizmet etti?" sorusunu birlikte sorar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitabın bölüm başlıklarını ve iç düzenini güvenilir bir kaynaktan ayrıntılı biçimde doğrulayamadığımız için aşağıdaki özet bölüm bölüm gitmez; yazarın sitesinde, Kirkus incelemesinde ve yayın bilgilerinde doğrulanan ana fikirleri kendi cümlelerimizle verir.

Ortak araçlar. Kitabın çıkış noktası, astrofizikçilerle askerlerin benzer şeyleri istemesidir: uzak şeyleri görmek, izlemek, ölçmek ve oraya ulaşabilmek. Gökbilimci bir gezegeni, subay bir hedefi izler; ikisinin de algılayıcıya, optiğe, hesaplamaya ve yörüngeye erişime ihtiyacı vardır. Yazarlar bu ortak ihtiyaç yüzünden iki dünyanın tarih boyunca iç içe geçtiğini savunur. Kirkus'un aktardığına göre Tyson bu tabloya kendini de dahil eder: Kendisinin ve meslektaşlarının yürüttüğü uzay araştırmasının da ulusun askerî gücüne sıkı sıkıya bağlandığını söyler.

Tarihten örnekler. Kitap eski çağlardan günümüze uzanır. Vikipedi'deki tanıtımına göre örnekleri arasında, bir ay tutulması bilgisinden yararlanan Kristof Kolomb ile Körfez Savaşı sırasında uydu istihbaratının rolü gibi birbirinden çok uzak dönemler bulunur. Kirkus'un aktardığına göre kitap, 1903-1916 arasında Amerika'da uçak üretiminin, savaş döneminde askerî para akınca hızla arttığı gibi örneklere de yer verir.

Para kimin, öncelik kimin? Kitabın en tartışmalı ekseni finansmandır. Bilim evrensel ilkeler arar ve sınır tanımaz; fakat araştırmanın büyük bölümü askerî bütçelerden ödenir. Kirkus'a göre yazarlar, bir ülkenin neyi finanse ettiğinin neyi önemsediğini gösterdiği sonucuna varır. İnceleme yalnız astrofizikle sınırlı kalmaz; tarımbilimden hayvanbilime kadar birçok alandaki askerî desteği de kapsar ve özellikle 11 Eylül sonrasına dikkat çeker.

Rahatsız edici soru. Ortaya çıkan soru şudur: Bilimin ordudan bağımsız olması istenir, ama bu bağımsızlığı sağlayacak bütçeyi kim verecek? Fizikçi Marcelo Gleiser kitabı, rahatsız edici de olsa bir uyarı çağrısı olarak niteler.

Kısaca ana fikirler. Kitabın doğrulanabilen üç ana fikri şöyle toparlanabilir: Birincisi, astrofizik ile ordu aynı teknolojilere (algılama, izleme, görüntüleme, uzaya erişim) ihtiyaç duyar. İkincisi, bu ihtiyaç yüzünden iki alan binlerce yıldır karşılıklı yarar sağlamıştır. Üçüncüsü, bilimin büyük bölümünün parası savunma bütçelerinden geldiği için bir ülkenin bilim alanındaki önceliklerini onun askerî önceliklerinden ayırmak zordur.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Neil deGrasse Tyson 1958 doğumludur; Harvard'da fizik (1980), Texas Üniversitesi'nde astronomi (yüksek lisans, 1983) ve Columbia'da astrofizik (doktora, 1991) okudu. 1996'dan beri New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'ne bağlı Hayden Planetaryumu'nun müdürüdür. 2009'dan beri StarTalk podcast'ini sunar; 2014'te Carl Sagan'ın 1980'deki dizisinin devamı sayılan Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni belgesel dizisini sundu. Ulusal Bilimler Akademisi 2015'te ona, bilimin harikalarını geniş kitlelere duyurmadaki olağanüstü rolü nedeniyle Kamu Yararı Madalyası verdi.

Kitabın ortak yazarı Avis Lang'dir. Kitap, Tyson'ın Acelesi Olanlar İçin Astrofizik (2017) kitabından hemen sonra, Eylül 2018'de çıktı. Aynı yazarın daha kısa popüler kitaplarına (örneğin Space Chronicles) göre çok daha hacimlidir; 576 sayfası, konuya geniş bir tarihsel çerçeveden yaklaştığını gösterir.

Kitaptaki bilim: ortak teknolojiler

Kitabın ana iddiasını, bağımsız kaynaklarda doğrulanabilen birkaç örnekle somutlaştırmak mümkündür. Aşağıdakiler kitabın içeriği değil, aynı ilişkiyi gösteren genel tarih bilgileridir.

• Gökyüzü bilgisi ve siyaset. Gök bilgisinin güç aracı olarak kullanımı çok eskidir. Kolomb'un dördüncü yolculuğunda, mürettebatı Jamaika'da mahsur kalmıştı ve yerli önderlerden gelen yiyecek giderek azalmıştı. 29 Şubat-1 Mart 1504 gecesindeki ay tutulmasını önceden bildiği için önderleri toplayıp tutulmayı ilahi bir hoşnutsuzluğun işareti diye sundu; ikna oldular ve yiyecek akışı yeniden başladı. Yani gökbilimi daha o zaman bir ordunun ya da seferin hayatta kalma aracıydı.
• Roket. Bugünkü uzay roketlerinin soyu askerî füzelere uzanır. Wernher von Braun'un Peenemünde'de yönettiği V-2, 7-8 Eylül 1944'te Paris ve Londra'ya karşı kullanıldı; menzili yaklaşık 320 km, savaş başlığı yaklaşık 1000 kg'dı. Aynı füzenin bir deneme uçuşu 20 Haziran 1944'te 174,6 km'ye çıkarak uzaya ulaşan ilk insan yapımı nesne oldu. Savaştan sonra Amerika, Paperclip operasyonuyla von Braun dahil 126 Alman tasarımcıyı topladı. Bu başarının bedeli de ağırdı: V-2'lerin üretildiği Mittelbau-Dora kampında yaklaşık 20.000 mahkûmun öldüğü, üretim sırasında ölenler için de yaklaşık 12.000 gibi tahminler verildiği aktarılır. Von Braun'un hikâyesi bu ikilemin tipik örneğidir.
• Uydu ve uzay yarışı. Sputnik 1, 4 Ekim 1957'de fırlatıldı; 83,6 kg kütleli ve 585 mm çaplı küre 96,2 dakikada bir Dünya'yı dolanıyordu. Amerika'nın tepkisi hızlı oldu: Şubat 1958'de ARPA (bugünkü DARPA), ardından NASA kuruldu ve aynı yıl bilim ve matematik öğrencilerine düşük faizli kredi veren bir eğitim yasası çıkarıldı. Yani sivil uzay kurumu, soğuk savaşın askerî endişesinin içinden doğdu.
• Konumlama. GPS'i 1973'te ABD Savunma Bakanlığı başlattı; ilk deneme uydusu 1978'de uçtu, 24 uydulu takımyıldızı 1993'te çalışır hale geldi. Sivil kullanım 1983'te Başkan Reagan'ın duyurusuyla vaat edildi; sivil kullanıcıların doğruluğunu yaklaşık 100 metreye indiren bilinçli kısıtlama 1 Mayıs 2000'de kaldırıldı. Sistem görelilik düzeltmesi yapmazsa işlemez: Uydu saatleri, Dünya'daki saatlere göre günde yaklaşık 38 mikrosaniye hızlı işler. Genel göreliliğin testleri sayfamızda bu ayrıntı da yer alır.
• Keşif uydusu. Amerika'nın Corona keşif uydusu programı Haziran 1959'dan Mayıs 1972'ye kadar sürdü ve toplam 145 fırlatma yaptı. İlk görevler kamuoyuna "Discoverer" örtü adıyla duyuruldu; 18 Ağustos 1960'da Discoverer 14, yörüngeden bir yükün (film kapsülünün) başarıyla geri getirildiği ilk görev oldu. Yer çözünürlüğü 12,9 metreden son modellerde 1,8 metreye indi. Görüntüler ancak 22 Şubat 1995'te Başkan Clinton'ın kararnamesiyle gizlilikten çıkarıldı. Kamuya açık bir örtü adının ardında yürüyen askerî bir program, kitabın "söylenmeyen ittifak" fikrine iyi uyar.
• Teleskop ve casus uydu. İlk fırlatması 19 Aralık 1976'da yapılan KH-11 Kennen, Amerika'nın ilk elektro-optik sayısal görüntüleme yapan casus uydusuydu. Kaynaklara göre boyut ve şekil olarak Hubble Uzay Teleskobu'na benzer; ilk modellerde 2,34 m'lik bir ana ayna kullanılıyordu ve Ulusal Keşif Ofisi'nin bilgisayar kontrollü ayna parlatma yöntemleri Hubble'ın aynasının üretiminde de kullanıldı. Aynı optik fikir hem yıldızlara hem yeryüzüne bakabiliyor.

Bu örneklerin ortak noktası "ikili kullanım" denen durumdur: Aynı teknoloji hem bilimsel hem askerî amaca hizmet eder. ABD Başkanı Eisenhower, 17 Ocak 1961'deki veda konuşmasında hem askerî-sınaî kompleksin gereksiz nüfuz kazanmasına, hem de kamu politikasının bilimsel-teknolojik bir seçkinin esiri haline gelebileceğine karşı uyarmıştı. Tyson ve Lang'in kitabı, bu uyarının astrofizik cephesindeki karşılığı olarak okunabilir.

Etkisi ve değerlendirmeler

Yazarın sitesinde aktarıldığına göre New York Times Book Review kitabı olağanüstü bir tarih anlatısı olarak değerlendirdi. Kirkus Reviews "ilginç bir tarih" dedi ve bilim ile savunma harcamaları arasındaki gerilimi kitabın merkezine yerleştirdi. Gleiser'in uyarı çağrısı yorumu da yukarıda geçti. Kaynaklarda kitaba verilmiş büyük bir ödül görmedik.

Kitabın asıl katkısı, popüler astronomi anlatılarında az konuşulan bir konuyu gündeme getirmesidir: Uzay bilimi çoğu zaman "insanlığın ortak merakı" olarak sunulur; Tyson ve Lang ise araştırmanın büyük bölümünün askerî bütçelerden ödendiğini hatırlatır. Bu bakış, bilimin tarafsız olup olamayacağı tartışmasına da zemin hazırlar.

Uyarlamaları

Kitabın sitemizde yer alan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Tyson'ın sunduğu Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni (13 bölüm, 2014) ayrı bir yapımdır; ancak aynı yazarın bilim anlatımını sevenler için tamamlayıcıdır. Serinin üç evresi için Kozmos izleme sırası sayfamıza bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap lise sonundan itibaren meraklı okur için uygundur; ancak 576 sayfalık hacmi sabır ister. Uzay yarışının, füze teknolojisinin ve uydu istihbaratının tarihini merak edenler için iyi bir başlangıçtır. Daha hafif bir giriş isteyenler önce Tyson'ın Acelesi Olanlar İçin Astrofizik kitabıyla başlayabilir. Tyson'ın diğer kitapları için yazar sayfasına bakabilirsiniz.