To Infinity and Beyond (Tyson, Walker): konusu, bilimi ve okuma rehberi

To Infinity and Beyond: A Journey of Cosmic Discovery, Neil deGrasse Tyson ile StarTalk'ın kıdemli yapımcısı Lindsey Nyx Walker'ın birlikte yazdığı, Dünya atmosferinden galaksilere uzanan bir uzay turu kitabıdır. National Geographic Books kitabı Eylül 2023'te yayımladı; ciltli baskı 307 sayfa ve resimlidir. Anlatım ötegezegenlerden kara deliklere, bulutsulardan galaksilere kadar bir yol izler ve bilimin hâlâ kesin cevap veremediği sorulara da uğrar.

Kitabın ayırt edici yanı, bilimi popüler kültürle birlikte işlemesidir. Yazarların tanıtımına göre Hollywood'un uzay filmlerinde bilimi doğru yansıttığı yerleri alkışlar, yanlış yaptığı yerleri ise mizahla eleştirirler. Tanıtım metni, Yerçekimi (Gravity) filmindeki Sandra Bullock'ın saçı örneğiyle Yıldızlararası (Interstellar) filmindeki kara delik tasvirini bilimsel doğruluk açısından karşı karşıya koyar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitabın bölüm başlıklarını güvenilir bir kaynaktan ayrıntılı biçimde doğrulayamadığımız için bu özet bölüm bölüm ilerlemez; yazarın sitesinde ve yayıncı tanıtımında doğrulanan çerçeveyi kendi cümlelerimizle verir.

Dünya'dan çıkış. Anlatı Dünya'nın atmosferinden başlar ve gözlemcinin yerden gittikçe uzaklaştığı bir yolculuk biçiminde ilerler. Kitabın tanıtımındaki ifadeyle yolculuk "kozmik keşif" yolculuğudur.

Ötegezegenler. Güneş dışı yıldızların çevresindeki gezegenler turun duraklarından biridir. Yazarların tanıtımındaki sıralamaya göre ötegezegenler, atmosferden sonraki ilk büyük duraktır; kara delikler ve galaksiler bunun ardından gelir.

Kara delikler, bulutsular, galaksiler. Yolculuğun sonraki durakları kara delikler, bulutsular ve galaksilerdir. Yazarlar, astrofizik kuramlarının sağduyuyla çatıştığı noktalara özellikle odaklanır; evrenin şeklinin ne olduğu ya da iki kara deliğin birleşmesinde ne olduğu gibi sorular, tanıtımda bu çatışmanın örnekleri olarak anılır.

Büyük Patlama ve başka dünyalar. Tanıtıma göre kitap, Büyük Patlama'nın başka dünyaların oluşumundaki rolünü de sorgular. Evrenin en eski dönemiyle gezegen ölçeğindeki sorular bu noktada buluşur.

Sinema merceği. Kitap boyunca bilimsel anlatı filmlerden verilen örneklerle desteklenir: Doğru işlenen özel efektler övülür, hatalar gülünç hale getirilir. Yayıncı tanıtımı bu dengeyi "son teknoloji bilim ile bir parça espri" olarak özetler. Böylece kitap, bir ders kitabından çok sohbet havasında bir bilim anlatısına yaklaşır.

Kısaca ana fikirler. Tanıtım metinlerinden çıkardığımız ana fikirler şöyledir: Birincisi, evren Dünya'dan başlayıp dışa doğru adım adım tanınabilir; atmosfer, ötegezegenler, kara delikler, bulutsular ve galaksiler tek bir yolculuğun durakları olarak sunulur. İkincisi, astrofizik kuramlarının pek çoğu ilk bakışta sağduyuya aykırı görünür ve bu çelişki kitabın merak kaynağıdır. Üçüncüsü, sinema bilimin hem müttefiki hem de yanlış anlaşılma kaynağıdır; hatasız bir film beklemek yerine hangi ayrıntının doğru, hangisinin kurgu icabı eğri olduğunu bilmek daha verimlidir.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Neil deGrasse Tyson, 1996'dan beri New York'taki Hayden Planetaryumu'nun müdürüdür ve 2009'dan beri StarTalk'ı sunar; StarTalk adlı National Geographic televizyon programı 2015'te yayına başladı. Ortak yazar Lindsey Nyx Walker, yazarın sitesine göre StarTalk'ın kıdemli yapımcısıdır. Kitap, bu programın ekibinden bir yapımcıyla yazıldığı için StarTalk dünyasının bilim ve eğlenceyi birleştiren çizgisinde durur. Tyson'ın kitapları arasında Space Chronicles ve Acelesi Olanlar İçin Astrofizik da vardır.

Kitaptaki bilim

Kitabın başlıca konularını gerçek bilimle karşılaştırmak mümkündür. Aşağıdakiler kitabın içeriği değil, aynı konulara dair doğrulanmış bilimsel bilgidir.

• Ötegezegenler. NASA'ya göre 6.000'den fazla ötegezegen doğrulandı; Güneş benzeri bir yıldızın çevresindeki ilk ötegezegen Ekim 1995'te bulundu. NASA'nın TESS görevi 2018'deki fırlatılmasından bu yana 1.000'den fazla yeni ötegezegen doğrulamıştır ve Roman Uzay Teleskobu'nun yaklaşık 100.000 ötegezegen daha bulması beklenir. Ayrıntı için Ötegezegenler sayfasına bakabilirsiniz.
• Evrenin şekli. NASA'nın WMAP ölçümlerine göre evrenin eğriliği yüzde 0,4 içinde "düz"dür; yaş yaklaşık 13,77 milyar yıl, bileşim yaklaşık yüzde 5 sıradan madde, yüzde 25 karanlık madde ve yüzde 70 karanlık enerjidir. Bu, "evrenin şekli" sorusunun ölçüme dayanan cevabıdır. Ayrıca bkz. Büyük Patlama teorisi.
• Kara delik birleşmeleri. İki kara deliğin birleşmesi 14 Eylül 2015'te LIGO'nun iki gözlemevinde (Louisiana ve Washington) doğrudan algılandı; duyuru 11 Şubat 2016'da yapıldı. Birleşen cisimler Güneş'in yaklaşık 36 ve 29 katı kütleliydi, olay yaklaşık 1,4 milyar ışık yılı ötede gerçekleşti ve yaklaşık üç Güneş kütlesi kütleçekim dalgası enerjisine dönüştü. Rainer Weiss, Barry Barish ve Kip Thorne bu keşif nedeniyle 2017 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. Ayrıntı için Kütleçekim dalgaları sayfasına bakabilirsiniz.
• Bulutsular. Bu yazının kapak görseli, Webb'in 12 Temmuz 2022'de yayımlanan ilk görüntülerinden biridir: Karina Bulutsusu'ndaki NGC 3324 bölgesi, yaklaşık 7.600 ışık yılı uzaklıktadır. En yüksek "tepeler" yaklaşık 7 ışık yılı yüksekliğindedir ve genç, kütleli yıldızların ışınımıyla oyulmuş bir gaz boşluğunun kenarını oluşturur. Webb'in kızılötesi kameraları, görünür ışıkta toz perdesinin ardında kalan yıldız doğum bölgelerini ve genç yıldızları ortaya çıkarmıştır. Ayrıntı için James Webb Uzay Teleskobu sayfasına bakabilirsiniz.
• Sinema ve yörünge mekaniği. Kitabın örneklerinden Yerçekimi, 2013'te çıktı; 10 adaylıktan 7 Oscar kazandı ve dünya çapında yaklaşık 723 milyon dolar hasılat yaptı. Yönetmen Alfonso Cuarón filmin bilimsel kesinlikten çok hikâyeyi öne çıkardığını kabul etmişti. Uzmanlar ise ikiye ayrıldı: NASA astronotu Mike Massimino filmde yerinde olmayan ya da eksik bir şey görmediğini söyledi; Tyson ve gökbilimci Phil Plait ise başka bir yörünge düzlemindeki enkazın bir uzay aracını etkilemeyeceğini belirtti. Hubble yaklaşık 559 km yükseklikte ve 28,5 derece eğimli bir yörüngede, Uluslararası Uzay İstasyonu ise yaklaşık 420 km yükseklikte ve 51,65 derece eğimli bir yörüngededir; filmde gösterilen araçlarla bu iki yörünge arasında yolculuk mümkün olmaz. Mikroçekimde saçın davranışı da filmde yanlış gösterilen ayrıntılar arasında anılır. Enkaz zincirlemesi için Gravity'deki enkaz felaketi gerçekte olabilir mi? yazımıza bakabilirsiniz.
• Sinema ve kara delik. Yıldızlararası'nda kara delik görselini, bilimsel danışman Kip Thorne'un denklemleri doğrultusunda DNEG ekibi üretti; bazı kareler 100 saate kadar işlem süresi istedi, toplam veri yaklaşık 800 terabayta ulaştı ve çalışma üç bilimsel makaleye dönüştü. Film 26 Ekim 2014'te ilk kez gösterildi ve 87. Akademi Ödülleri'nde En İyi Görsel Efekt Oscar'ını aldı. Kara deliğin bu kadar ayrıntıyla hesaplanması, sinema efektinin gerçek astrofizik araştırmasına dönüştüğü nadir örneklerden biridir. Ayrıntılar için Interstellar'daki kara delik Gargantua ne kadar gerçekçi? yazımıza ve The Science of Interstellar kitabına bakabilirsiniz.

Etkisi ve değerlendirmeler

Kitap, bilim insanı ile StarTalk yapımcısının ortak çalışması olarak, geniş okur kitlesine uzay biliminin güncel başlıklarını sinema örnekleriyle sunan, resimli bir popüler astronomi kitabıdır. Büyük bir eleştiri yayınındaki ayrıntılı bir incelemeye ulaşamadık; bu yüzden kitabın eleştirel kabulünü aktarmak yerine kapsamını anlatıyoruz. Kaynaklarda kitaba verilmiş bir ödül görmedik. Böyle bir turun her konuya ancak kısaca değinebileceğini, ayrıntı arayan okurun konu kitaplarına yönelmesi gerektiğini de not etmek gerekir.

Uyarlamaları

Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Konusuyla ilişkili iki film sitemizde yer alır: Yıldızlararası ve Yerçekimi. Tyson'ın sunduğu Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni (Fox ve National Geographic Channel, 9 Mart 2014, 13 bölüm) de benzer bir yolculuğu belgesel olarak işler. Filmlerdeki bilim hatalarını genel olarak merak edenler için Uzay filmlerinde en sık yapılan bilim hataları yazımız da kitapla aynı çizgidedir.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap, uzay bilimine yeni başlayan ve lise çağından itibaren meraklı olan okurlar için uygundur; film seven okur için ayrıca keyiflidir. Daha derin bir anlatım isteyenler Tyson'ın ortak yazarlı Evrene Hoş Geldin ve Origins kitaplarına geçebilir. Sinemadaki uzay bilimini sevenler için Kip Thorne'un The Science of Interstellar kitabı iyi bir tamamlayıcıdır. Kitabı okurken kavramları pekiştirmek isteyenler sitemizdeki Kara delikler ve Ötegezegenler sayfalarını yanlarında açık tutabilir; iki sayfa da kitabın yolculuk sırasındaki başlıca duraklarını kapsar.