The Pluto Files (Neil deGrasse Tyson): konusu, Plüton tartışması ve okuma rehberi

The Pluto Files: The Rise and Fall of America's Favorite Planet, astrofizikçi Neil deGrasse Tyson'ın Plüton'un gezegenlikten çıkarılışını anlattığı kitaptır. Kitap 26 Ocak 2009'da W. W. Norton & Company tarafından yayımlandı. Konusu, Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) Ağustos 2006'da Plüton'u "cüce gezegen" sınıfına koymasıdır. Vikipedi'ye göre kitap, Plüton'un kuramsal "Gezegen X"ten 20. yüzyıl başındaki keşfine ve bugünkü Neptün ötesi cisim konumuna uzanan yolu ele alır; Amerikalıların Plüton'a bağlılığını da, gezegeni bir Amerikalı astronomun keşfetmiş olmasıyla ilişkilendirir.

Kitap bu yönüyle yalnız bir astronomi anlatısı değil, bir kamuoyu hikâyesidir: bilimsel bir sınıflandırmanın, insanların duygusal bağlarıyla nasıl çarpıştığını gösterir. Aşağıda kitabın çerçevesini, arkasındaki gerçek bilimi ve nereden okunacağını bulacaksınız.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitabın bölüm başlıklarını ve içindeki alıntı ya da mektup düzenini güvenilir bir kaynaktan doğrulayamadığımız için aşağıdaki özet, yalnız kitabın bilinen çerçevesini kendi cümlelerimizle verir.

Gezegen X'ten keşfe. Anlatı, Neptün'ün ötesinde bir gezegen bulunabileceği fikriyle başlar. Bu aramanın sonunda Plüton bulunur ve kısa sürede dokuzuncu gezegen olarak benimsenir. Plüton'un bir Amerikalı tarafından keşfedilmiş olması, ona Amerika'da özel bir yer kazandırır; kitabın alt başlığındaki "Amerika'nın en sevilen gezegeni" ifadesi bu bağa işaret eder.

Sınıflandırma sorunu. Plüton'un gezegen olarak kabul edilmesi ile onun gerçek fiziksel özellikleri arasındaki ayrım kitabın bilimsel eksenidir: Plüton sekiz büyük gezegenden çok farklı, küçük ve buzlu bir cisimdir ve Neptün ötesinde benzer birçok cismin bulunduğu anlaşılmıştır.

2006 kararı ve sonrası. Ağustos 2006'da IAU'nun Plüton'u cüce gezegen saymasıyla hikâye doruğa çıkar. Kitap, bu kararın bilimsel gerekçesini ve toplumun verdiği tepkiyi birlikte ele alır. Sonuç olarak Plüton'un bir cüce gezegen olarak sınıflandırılması, onun Güneş Sistemi'ndeki varlığını değiştirmez; değişen, insanların onu hangi kutuya koyduğudur.

Tyson'ın kendi anlatımına göre karardan sonra çok sayıda tepki aldı ve bunların büyük kısmı Plüton'a duygusal bağlı çocuklardan geldi; bunu The Colbert Report ve The Daily Show gibi programlarda anlatmıştır. Kitabın ayrıntılarını okuyarak değerlendirmek isteyen okurun, kitabın kendisine başvurması gerekir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Neil deGrasse Tyson, New York'taki Rose Center for Earth and Space'in açıldığı 2000 yılından beri Hayden Planetarium'un yöneticisidir; Vikipedi'ye göre bu görevin ilk ve şimdiye dek tek sahibidir. Rose Center, 19 Şubat 2000'de, 210 milyon dolarlık bir yenilemeyle açıldı. Tyson gök cisimlerini sayı yerine ortak özelliklerine göre gruplayan bir yaklaşımı benimsedi; müzenin sergilerinde yalnız sekiz gezegen yer alıyordu ve bu tercih The New York Times'ın 22 Ocak 2001 tarihli haberiyle geniş yankı buldu. IAU'nun resmî kararı bundan yaklaşık beş yıl sonra geldi.

Yazarın diğer kitapları için Acelesi Olanlar İçin Astrofizik, Space Chronicles ve Letters from an Astrophysicist sayfalarına, yazarın kendisi için Neil deGrasse Tyson sayfasına bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim: Plüton neden gezegen değil?

Konunun bilimsel zinciri şöyledir; aşağıdaki bilgiler Vikipedi'deki Plüton ve gezegen tanımı sayfaları ile NASA'nın Plüton sayfasından doğrulanmıştır.

• Arama ve keşif: Percival Lowell 1906'da olası bir dokuzuncu gezegeni, "Gezegen X"i aramaya başladı; arama 1929'da yeniden sürdü. Clyde Tombaugh, fotoğraf plakalarını karşılaştıran bir yöntemle yaklaşık bir yıllık çalışmanın ardından 18 Şubat 1930'da Plüton'u buldu.
• İsim: "Plüton" adını Oxford'da yaşayan on bir yaşındaki Venetia Burney önerdi; ad 1 Mayıs 1930'da yayımlandı.
• Küçülen kütle: Plüton'un tahmini kütlesi 1915'te yaklaşık yedi Dünya kütlesiyken, 2006'ya gelindiğinde Dünya'nın yaklaşık 0,00218 katına indi. Bugün çapı yaklaşık 2.377 km olarak bilinir; kütlesi Dünya'nın binde ikisi kadardır ve Ay'dan hafiftir.
• Yeni cisimler: 1992'den itibaren Neptün'ün ötesinde birçok cisim bulundu ve Plüton'un tek değil, büyük bir topluluğun üyesi olduğu anlaşıldı. Temmuz 2005'te, Plüton'dan daha kütleli olan Eris'in bulunduğunun duyurulması tartışmayı hızlandırdı. Bu bölge için Kuiper kuşağı sayfasına bakabilirsiniz.
• IAU kararı: 24 Ağustos 2006'da Prag'da IAU, bir cismin gezegen sayılması için üç ölçüt belirledi: Güneş'in yörüngesinde olması, kendi kütleçekimiyle yuvarlak bir şekil alacak kadar kütleli olması ve yörüngesinin çevresini temizlemiş olması. Plüton üçüncü ölçütü karşılamadığı için "cüce gezegen" oldu; aynı sınıfa Ceres ve Eris de girdi. Charon ve Ceres ile Eris'i de gezegen sayan, toplam on iki gezegenli bir öneri ise reddedilmişti.

Karar tartışmasız kabul görmedi. Vikipedi'ye göre oylamaya 424 astronom katıldı; New Horizons görevinin başındaki Alan Stern gibi eleştirmenler, gezegen ile cüce gezegen arasına çizgi çekmenin yapay olduğunu söyledi ve oylamaya astronomların yüzde 5'inden azının katıldığını belirtti. Yani kitabın konusu olan tartışma bilim insanları arasında bile tam kapanmış değildir.

Tartışmanın iki yüzü

IAU'nun üçüncü ölçütü, yani yörüngenin çevresini temizlemiş olmak, bir cismin Güneş çevresindeki kendi yörünge bölgesinde baskın olması anlamına gelir. Sekiz gezegen için bu koşul sağlanır; Plüton ise Neptün ötesinde, kendisi gibi birçok cismin bulunduğu bir bölgede dolaşır ve bu yüzden üçüncü ölçüte uymaz. Eris'in Plüton'dan daha kütleli çıkması, "Plüton gezegense Eris de gezegen olmalı" sorusunu gündeme getirdi.

Karşı görüş ise çizginin yapay olduğunu söyler: Alan Stern gibi isimler gezegenle cüce gezegen arasına sınır çekmenin imkânsız ve zorlama olduğunu savunmuş, oylamaya astronomların yüzde 5'inden azının katıldığını hatırlatmıştır. Her iki taraf da bilimsel tartışmanın içindedir. Kitabı okurken bu iki yaklaşımı akılda tutmak, konunun basit bir doğru-yanlış meselesi olmadığını görmeyi kolaylaştırır; sınıflandırma, gözlemin kendisi kadar insanların bir tanım üzerinde anlaşmasına da bağlıdır.

Plüton bugün: New Horizons'un gösterdikleri

Kitap 2009'da çıktığı için NASA'nın New Horizons aracının uçuşunu anlatmaz. Araç 14 Temmuz 2015'te Plüton'un yakınından geçti ve gezegenin ilk yakın görüntülerini aldı. NASA'ya göre Plüton Güneş çevresindeki turunu 248 yılda tamamlar; Güneş'e uzaklığı ortalama 39 astronomik birim, en yakın 30, en uzak 49,3 astronomik birimdir. Bir günü yaklaşık 153 saat sürer, yüzey sıcaklığı yaklaşık -226 ile -240 °C arasındadır. İnce atmosferinin ana bileşeni moleküler azottur; metan ve karbonmonoksit de saptanmıştır.

New Horizons'un 13 Temmuz 2015'te görüntülediği kalp biçimli açık renkli bölge Tombaugh Regio'dur ve donmuş azot ovalarından oluşur; bu ovalarda kraterler görülmez ve içlerinde konveksiyon (ısı taşınımı) desenleri vardır. Su buzundan dağların yüksekliği 2-3 km'ye ulaşır. Plüton'un beş uydusu vardır: Charon (Plüton'un yaklaşık yarısı büyüklüğünde, en büyüğü), Nix, Hydra, Kerberos ve Styx. Yüzeydeki renk çeşitliliği için Plüton'un renkleri: New Horizons'un gösterdiği genç yüzey yazısına, gök cismi hakkında genel bilgi için Plüton ve Cüce gezegenler sayfalarına bakabilirsiniz.

Etkisi ve değerlendirmeler

Kitap, The New York Times'ın genişletilmiş ciltli kurgu dışı çoksatanlar listesine Şubat 2009'da girdi. Jon Stewart, Tyson'ı konuk ettiği The Daily Show'da kitabı, Plüton hakkında okuyabileceğiniz "en heyecan verici kitap" diye tanıtmış ve Tyson'ın Plüton'un hayatını nasıl "mahvettiğini" anlatan bir kitap olduğu yönünde espri yapmıştır. Kitabın kendi adına bir ödül kaydına rastlanmadı.

Uyarlamaları

Kitabın sitemizde yer alan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Tyson'ın sunduğu Kozmos: Bir Uzay-Zaman Serüveni (2014; Fox ve National Geographic Channel, 13 bölüm) ayrı bir yapımdır, ancak aynı yazarın bilim anlatımını sevenler için iyi bir tamamlayıcıdır.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap astronomi bilgisi gerektirmeden okunabilir; lise çağından itibaren meraklı okur için uygundur. Plüton'a duygusal bir bağı olanlar ve "neden gezegen değil?" sorusuna tarihsel bir cevap arayanlar için doğru başlangıçtır. Bilimsel bağlamı genişletmek isteyenler, kitabı Güneş Sistemi nerede biter? sayfasıyla birlikte okuyabilir. Kitabın 2009'da, New Horizons verilerinden önce yazıldığını akılda tutmak gerekir; Plüton hakkında bugün bildiklerimiz o tarihte yazılanlardan daha çoktur.