Patrick Moore

Patrick Moore kimdir?

Sir Patrick Alfred Caldwell-Moore (4 Mart 1923, Pinner – 9 Aralık 2012, Selsey), astronomiyi yazarlık, radyo ve televizyon yoluyla milyonlarca kişiye tanıtan İngiliz gökbilimcidir. BBC'nin gökbilim programı The Sky at Night (Gece Gökyüzü) programını 1957'deki ilk bölümünden 2012'deki ölümüne kadar sundu; bu, televizyon tarihinde aynı sunucuyla en uzun süre yayımlanan program oldu. Ay gözlemleri ve amatör gökbilimciler için hazırladığı Caldwell kataloğuyla tanındı; yetmişten fazla astronomi kitabı yazdı. Bunların yanında, çoğu gençler için olmak üzere Ay'da ve Mars'ta geçen çok sayıda bilimkurgu romanı da kaleme aldı. 2001'de bilimin halka tanıtılmasına ve yayıncılığa katkıları nedeniyle şövalye unvanı aldı.

Hayatı

Moore, Middlesex'teki Pinner'da doğdu; çocukluğu ailenin taşındığı Bognor Regis'te ve ardından East Grinstead'de geçti. Kalp rahatsızlıkları yüzünden sağlığı zayıftı ve okula gitmek yerine evde özel öğretmenlerden ders aldı. Gökyüzüne ilgisi altı yaşında başladı; on bir yaşında İngiliz Astronomi Derneği'ne (British Astronomical Association) üye oldu. On dört yaşındayken, East Grinstead'deki küçük gözlemevini işleten akıl hocası William Sadler Franks bir trafik kazasında ölünce gözlemevinin yönetimi ona verildi. On altı yaşında, sağ gözünün sol gözünden zayıf olduğu söylenince takmaya başladığı tek camlı gözlük (monokl), ileride onun televizyondaki simgesi olacaktı.

İkinci Dünya Savaşı'nda Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin gönüllü yedeğine yazıldı, eğitimini Kanada'da seyrüsefer subayı olarak tamamladı ve 1945'te uçuş subayı rütbesiyle terhis oldu. Sonradan bir Wellington bombardıman uçağında görev uçuşlarına katıldığını anlattıysa da kayıtlar, o dönemde hâlâ eğitimde olduğunu gösteriyor. Savaştan sonra Cambridge Üniversitesi'nin bursunu "kendi ayaklarım üzerinde durmak" isteğiyle geri çevirdi. 1945-1953 arasında okullarda öğretmenlik yaptı; bu sırada evine kurduğu 12,5 inçlik (yaklaşık 32 cm) aynalı teleskobu ömrünün sonuna dek kullandı. 1965-1968 arasında Kuzey İrlanda'da yeni kurulan Armagh Planetaryumu'nun müdürlüğünü yaptı; 1968'de İngiltere'ye dönüp Batı Sussex'teki Selsey'e yerleşti. Ömrünün geri kalanını burada, evinin bahçesindeki gözlemevinde geçirdi. Hiç evlenmedi. 9 Aralık 2012'de 89 yaşında Selsey'deki evinde öldü.

Ay uzmanı bir gözlemci

Moore'un ömür boyu uzmanlık alanı Ay oldu. İlk kitabı Guide to the Moon (Ay Rehberi) 1952'de yazıldı ve 1953'te yayımlandı. Özellikle Ay'ın Dünya'dan görülmeyen yüzüyle ilgilendi: Ay'ın yörüngedeki hafif yalpalaması (librasyon) sayesinde kenarlardan bu yüzün küçük bir bölümü görülebilir ve Moore bu dar şeritleri yıllarca gözledi. Ay yüzeyinde kısa süreli beliren parlamalar ve renk değişimleri için 1968'de "geçici Ay olayları" (transient lunar phenomena) adını verdi.

Amatör gökbilime en kalıcı katkısı Caldwell kataloğudur. Moore, amatörlerin en çok kullandığı listenin, 18. yüzyılda Charles Messier'nin kuyruklu yıldızlarla karıştırılabilecek cisimleri ayıklamak için hazırladığı katalog olduğunu, bu yüzden gökyüzünün pek çok parlak derin gök cismini dışarıda bıraktığını fark etti. Paris'ten yapılan gözlemlere dayanan Messier listesinde Güney Yarımküre'nin Omega Centauri, 47 Tucanae ya da Centaurus A gibi parlak cisimleri de yoktu. Moore, Messier listesindeki kabul gören sayıya denk 109 yıldız kümesi, bulutsu ve gökadadan oluşan bir liste derledi; liste Aralık 1995'te Sky & Telescope dergisinde yayımlandı. "M" harfi Messier'ye ait olduğu için kataloğa öteki soyadı Caldwell'i verdi; cisimler C1'den C109'a kadar numaralanır. Bazı amatörler listeyi keyfî bulup eleştirse de Caldwell numaraları bugün teleskop veri tabanlarında yaygın olarak kullanılıyor; NASA da Hubble gözlemlerini bu numaralarla listeliyor. Böyle bir gözlem programına başlamak isteyenler için teleskop ve dürbün rehberi iyi bir başlangıçtır.

Moore 1945'te Kraliyet Astronomi Derneği'ne üye seçildi, 1966'da Uluslararası Astronomi Birliği'ne (IAU) katıldı. İngiliz Gezegenlerarası Derneği'nin (British Interplanetary Society) aylık dergisi Spaceflight'ın 1956'daki kurucu editörü oldu. 1962'den 2011'e kadar yıllık Yearbook of Astronomy'yi yönetti. Queen grubunun gitaristi ve astrofizikçi Brian May ile kozmolog Chris Lintott'la birlikte evrenin tarihini anlatan Bang! The Complete History of the Universe kitabını yazdı.

The Sky at Night: elli beş yıllık yayın

Moore'un ilk televizyon çıkışı, 1950'lerde artan uçan daire ihbarları üzerine yapılan bir tartışma programıydı; burada UFO'ların varlığını savunanlara karşı konuştu. Ardından canlı bir gökbilim programı sunması istendi. Programın ilk bölümü 24 Nisan 1957'de, Arend-Roland kuyruklu yıldızı konusuyla yayımlandı. Açılış müziği olarak Jean Sibelius'un Pelléas et Mélisande eserinin bir bölümü seçildi ve program boyunca değişmedi. Moore, 55 yıl boyunca aylık bölümlerin yalnızca birini kaçırdı: Temmuz 2004'te ağır bir gıda zehirlenmesi geçirdiğinde yerini Chris Lintott aldı. Guinness Rekorlar Kitabı onu dünyanın en uzun süre görev yapan televizyon sunucusu olarak kaydetti. Eklem iltihabı yüzünden stüdyoya gidemez olunca 2004'ten sonra program onun evinden yayımlandı; 6 Mart 2011'de rekor sayılan 700. bölüm de orada çekildi. Programın 50. yılı için IAU bir asteroide, programın Latince adı olan 57424 Caelumnoctu adını verdi.

Moore uzay çağının büyük anlarını da İngiliz izleyiciye aktardı. 1959'da Sovyetler, Ay'ın uzak yüzünü ilk kez fotoğraflayan Luna 3 sondasının görüntülerini görme ve canlı yayında gösterme iznini Batı'dan ilk olarak ona verdi. BBC'nin Apollo programı yayınlarında yorumcu olarak yer aldı ve Apollo 12'den 17'ye kadar görevlerin televizyon yayınlarına katıldı. 1970'ler ve 1980'lerde Voyager ve Pioneer sondalarının keşiflerini çoğu zaman NASA merkezinden aktardı; 1986'da Halley kuyruklu yıldızının yaklaşması için özel bölüm hazırladı. Konuk listesinde Fred Hoyle, Carl Sagan, Arthur C. Clarke ve Neil Armstrong gibi adlar yer aldı. Moore, ilk uçağı uçuran Orville Wright'la, uzaya çıkan ilk insan Yuri Gagarin'le ve Ay'a ayak basan ilk insan Neil Armstrong'la tanışmış tek kişi olduğuna inanıyordu.

Bilimkurgu yazarı Patrick Moore

Moore'un bilimkurguyla ilişkisi kariyerinin başına uzanır. İkinci astronomi kitabının ardından ilk romanı Master of the Moon'u (Ay'ın Efendisi) yazdı; bunu 1950'ler ve 1960'lar boyunca gençlere yönelik uzay macerası dizileri izledi. Maurice Gray serisi (Mission to Mars, The Domes of Mars, The Voices of Mars, Peril on Mars, Raiders of Mars; 1955-1959) Mars'ta, Robin North serisi (1960-1964) ise Ay ve uzay temalıdır. 1977-1980 arasında yayımlanan Scott Saunders kitapları (Spy in Space, Killer Comet, The Secret of the Black Hole gibi) bu çizgiyi sürdürdü. The Encyclopedia of Science Fiction, bu romanları kalıplaşmış ama döneminde sevilen, genç kahramanlarında dürüstlük ve cesaretle bilimsel merakı birleştiren kitaplar olarak niteler.

Moore türün kendisini de inceledi: 1957'de yayımlanan Science and Fiction, bilimkurgu üzerine yazılmış en erken incelemelerden biridir. 1972'deki Can You Speak Venusian? ise sözde bilim iddialarını alaycı bir dille ele alır. Bir başka yönü de şakacılığıydı: 1954'te Cedric Allingham adıyla yayımlanan ve uçan daire konulu Flying Saucer from Mars kitabının, UFO'ya inananlarla dalga geçmek için yazılmış bir şaka olduğu ve ortak yazarının Moore olduğu 1986'da ortaya çıktı; Moore bunu hiçbir zaman kabul etmedi. 1976'da BBC Radyo 2'deki bir 1 Nisan şakasında, belli bir anda zıplayan dinleyicilerin ömürde bir kez yaşanacak bir gökyüzü olayı sayesinde kısa bir ağırlıksızlık hissedeceğini duyurdu; kanala bunu yaşadığını söyleyen pek çok telefon geldi.

Bilimkurgu dünyasında konuk olarak da göründü. 2010'da Matt Smith'in On Birinci Doktor olarak ilk bölümü olan "The Eleventh Hour"da Doctor Who'ya kısa bir konuk oyunculukla katıldı; 1960'larda dizinin senaryo editörü Gerry Davis ona bilim danışmanlığı önermiş, bu görevi sonunda Kit Pedler üstlenmişti. Otostopçunun Galaksi Rehberi'nin dördüncü radyo dizisinde küçük bir rol üstlendi.

Ödülleri ve onurları

• Kraliyet Astronomi Derneği üyeliği (1945) ve derneğin Jackson-Gwilt Madalyası (1977)
• Britanya İmparatorluğu Nişanı: OBE (1968), CBE (1988)
• Asteroit 2602 Moore'a adı verildi (1982)
• Şövalyelik (2001 Yeni Yıl Onur Listesi) ve Kraliyet Cemiyeti fahri üyeliği (2001)
• Televizyona hizmetleri için BAFTA ödülü (2002); ödülü Buzz Aldrin verdi
• Leicester Üniversitesi fahri doktorası (1996)

Etkisi ve tartışmalı yanı

Moore, profesyonel bir bilim kariyeri yapmadan bilime katkıda bulunan amatör gökbilimciliğin İngiltere'deki simgesi oldu. Popüler Astronomi Derneği'nin (Society for Popular Astronomy) kurucularından ve başkanıydı. Telefon numarası rehberde açıkça yazılıydı, kendisine gelen her mektubu yanıtlar, merak eden herkese gözlemevini gösterirdi. 2011'deki 700. bölümde yanında Brian May, Brian Cox ve Kraliyet Gökbilimcisi Martin Rees gibi konuklar vardı. Ölümünden sonra Londra Bilim Müzesi, Sky at Night senaryoları, altmış yılı aşan yetmiş kadar gözlem defteri ve 12,5 inçlik teleskobu dahil olmak üzere geniş bir koleksiyonunu edindi. Program onun ölümünden sonra Lucie Green ve Chris Lintott'un sunuculuğunda sürdü.

Öte yandan Moore'un açıkça dile getirdiği siyasi görüşler tepki topladı. 1970'lerde göç karşıtı küçük bir partinin başkanlığını yaptı, daha sonra Birleşik Krallık Bağımsızlık Partisi'ni (UKIP) destekledi; kadınlar ve eşcinseller hakkındaki sözleri eleştirildi. Kendisi ise tilki avına, kan sporlarına ve idam cezasına karşı olduğunu vurgulayarak aşırı sağcı olduğu suçlamalarını reddetti. Bu tartışmalara karşın, Britanya'da birkaç kuşağın gökyüzüne ilk kez onun sesiyle baktığı genel kabul görür.