The Glass Universe (Dava Sobel): konusu, bilimi ve okuma rehberi

The Glass Universe, Amerikalı bilim yazarı Dava Sobel'in 2016'da yayımlanan, Harvard Gözlemevi'nde çalışan kadınların hikâyesini anlatan kurgu dışı kitabıdır. Tam adı The Glass Universe: How the Ladies of the Harvard Observatory Took the Measure of the Stars olan eser, Viking Press tarafından 6 Aralık 2016'da, 336 sayfalık bir kitap olarak çıkmıştır. Roman değil, belgelere dayanan bir tarih anlatısıdır; konusu, gökyüzünü fotoğraf levhalarına hapseden bir gözlemevinin o levhaları okuyan, ölçen ve sınıflayan kadınlarıdır.

Kitap ne anlatıyor?

Başlıktaki "cam" sözcüğü, astronomide fotoğrafın cam levhalar üzerinde yapıldığı dönemi hatırlatır. Harvard College Observatory on yıllar boyunca çok sayıda gökyüzü levhası biriktirdi; her levha, belirli bir gece belirli bir bölgeden gelen ışığın kalıcı kaydıydı. Ama levhayı çekmek işin yarısıydı. Üzerindeki yıldızların parlaklığını, konumunu ve ışığının tayfını okumak, yani yıldız ışığını sayfa sayfa ölçüp kayda geçirmek, sabır isteyen bir emekti. Bu emeği, tarihte "Harvard Computers" (Harvard'ın "hesapçıları") diye anılan kadınlar üstlendi. Vikipedi'nin derlemesine göre bu topluluk 1870'lerden 1970'lere uzanan bir sürede iki yüzden fazla kadını kapsadı.

Sobel bu kadınları üç düzeyde anlatır. Birincisi bilimsel katkılardır: yıldızların tayf türlerine göre sınıflanması, değişen yıldızların bulunması, uzaklık ölçmenin yolunu açan bir ilişkinin keşfi. İkincisi çalışma koşullarıdır: düşük ücret, sınırlı unvan, erkek meslektaşların gölgesinde kalmış bir kariyer. Üçüncüsü kişilerin kendisidir; kadınların arkadaşlıkları, aile hayatları ve gözlemevi içindeki dayanışmaları da sayfalarda yer alır. Kitabın dili sakin ve ölçülüdür; bir bilim tarihi incelemesinden çok, birbirine bağlı biyografilerden örülmüş bir toplu portre izlenimi verir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Anlatı, 19. yüzyılın ikinci yarısında Harvard College Observatory'nin astronomiyi fotoğrafa taşıdığı yıllarda başlar. Gözlemevinin başındaki Edward C. Pickering 1877'den 1919'daki ölümüne kadar müdürlük yaptı. Tayf fotoğraflarını toplu hâlde çekmeyi mümkün kılan bir yöntem geliştirdi ve biriken levhaları incelemek için bir ekip kurdu. Ekip çoğunlukla kadınlardan oluştu; Pickering seksenden fazla kadın istihdam etti, çünkü aynı bütçeyle daha çok kişi çalıştırabiliyordu ve kadınların üst düzey düşünceye yetenekli olduğunu göstermek istiyordu.

Büyük işin ilk adımı, ölen astronom Henry Draper'ın eşi Mary Anna Palmer Draper'ın 1886'da sağladığı kaynakla başlatılan yıldız tayfı kataloğudur. Bu çalışmanın içinde yıldız tayflarını sınıflamanın farklı yolları ortaya çıkar: Antonia Maury sınıflamayı geliştirir, Annie Jump Cannon ise bugün hâlâ kullanılan O, B, A, F, G, K, M dizisini oturtur. Cannon'ın hızı ve titizliği kataloğun dev bir ölçeğe ulaşmasını sağlar; Henry Draper Kataloğu'nun ilk cildi 1918-1924 arasında yayımlandı ve yaklaşık 222.000 yıldızı içeriyordu.

Aynı yıllarda Williamina Fleming, gözlemevine hizmetli olarak girdikten sonra fotoğraf levhalarının küratörlüğüne uzanan bir yol izler; Henrietta Leavitt ise Küçük Macellan Bulutu'ndaki değişen yıldızları incelerken parlaklıkla değişim süresi arasındaki ilişkiyi görür. Bu bulgu, yıllar sonra galaksilerin uzaklığını ölçmede temel bir araç olacaktır. Kitap, bu kadınların bulgularının çoğu zaman erkek bilim insanlarının adıyla anıldığını, ücret ve unvanlarının emeklerinin gerisinde kaldığını vurgular.

Pickering'in ölümünden sonra gözlemevinin kuşağı değişir. Cecilia Payne gibi yeni bir kuşak Harvard'da yetişir ve yıldızların bileşimine dair eski varsayımları sarsan sonuçlara ulaşır. Anlatı, Kirkus'un da belirttiği gibi İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar sürer ve kadınların bilimde iş bulmanın hâlâ güç olduğu bir dünyada neler yaşadığını gösterir. Kitap bir zafer ilanıyla değil, yarım kalmış bir tanınma hikâyesiyle kapanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Dava Sobel 15 Haziran 1947'de New York'un Bronx semtinde doğdu; Bronx High School of Science'ta ve Binghamton Üniversitesi'nde okudu. Bilim gazeteciliğinden gelir. Longitude (1995) kitabıyla geniş okur kitlesine ulaştı; bu kitap 1997'de British Book of the Year ödülünü aldı. Galileo's Daughter 2000 Pulitzer Ödülü'nün biyografi dalında finalist oldu, The Planets (2005) ise Güneş Sistemi'ni kişisel ve tarihsel bir dille anlattı. The Glass Universe bu çizginin devamıdır: kitabın merkezinde bilimin kendisinden çok bilimi yapan insanlar vardır. Sobel 2008'de Astronomical Society of the Pacific'in Klumpke-Roberts Ödülü'nü aldı; 30935 Davasobel asteroidi onun adını taşır.

Kitap, bilim tarihinde kadınların katkısının yeniden gündeme geldiği bir dönemde çıktı. NPR, The Guardian ve Wall Street Journal gibi yayınlar eseri yayımlandığı haftalarda değerlendirdi.

Kitaptaki bilim

Kitabı okurken öne çıkan üç bilimsel başlık var.

Yıldızları tayfla sınıflamak

Bir yıldızın ışığını prizmadan geçirince ortaya çıkan renkli şerit, yani tayf, yıldızın yüzey sıcaklığı ve kimyasal bileşimi hakkında ipucu verir. Pickering 1882'de bir prizma yardımıyla çok sayıda yıldızın tayfını aynı levhaya çekme tekniği geliştirdi; bu yolla 220.000'den fazla yıldızın tayfı kaydedildi. Harvard'daki kadınlar bu tayfları büyük ölçekte sınıflayan ilk ekiplerden biriydi. Cannon'ın O, B, A, F, G, K, M harf dizisi bugün de yıldız türlerini adlandırmanın temel şemasıdır; yalnızca küçük değişikliklerle sürmektedir. Vikipedi'ye göre Cannon yaşamı boyunca yaklaşık 350.000 yıldız sınıfladı ve 1925'te Oxford'dan onursal doktora alan ilk kadın oldu. Williamina Fleming 1888'de At Başı Bulutsusu'nu levhalar üzerinde keşfeden isim olarak anılır; Williamina Fleming ve Annie Jump Cannon sayfalarında bu kadınların hayatını ayrıntısıyla bulabilirsiniz.

Kitabın bilimsel anlatısında Antonia Maury'nin payı da küçümsenmemelidir. Maury 1889'da Mizar'ın tayfsal çift yıldız olduğunu belirledi, yani tek görünen yıldızın aslında birbirinin çevresinde dönen iki yıldız olduğunu tayfındaki düzenli kaymalardan çıkardı. Fleming ise Kirkus'un aktardığına göre 1906'da Royal Astronomical Society'nin onursal üyeliğine seçildi; kendi ülkesinde pek tanınmayan bir bilim insanı için dikkat çekici bir onurdu.

Cepheid değişenleri ve evrenin ölçeği

Henrietta Leavitt 1908'de 1.777 değişen yıldızı yayımladı ve 1912'de Küçük Macellan Bulutu'ndaki 25 Cepheid yıldızı üzerine yazdığı makalede, değişim süresi uzun olan yıldızın içsel olarak daha parlak olduğunu gösterdi. Bu "dönem-parlaklık ilişkisi" bir Cepheid'in gerçek parlaklığını süresinden öğrenmeyi, sonra görünen parlaklıkla karşılaştırıp uzaklığı hesaplamayı mümkün kıldı. Edwin Hubble bu yöntemi kullanarak Samanyolu'nun ötesinde galaksiler bulunduğunu gösterdi. Yani Harvard'da bir levha masasında yapılan iş, evrenin boyutuna dair modern fikrin temellerinden biridir. Leavitt 1921'de 53 yaşında kanserden öldü; Cepheid ilişkisinin tam değeri ölümünden sonra anlaşıldı.

Yıldızlar neden yapılmıştır?

Cecilia Payne 1925'te hazırladığı doktora tezinde yıldızların esas olarak hidrojen ve helyumdan oluştuğu sonucuna vardı. Dönemin saygın astronomlarından Henry Norris Russell bu sonuca başlangıçta karşı çıktı, çünkü Güneş'in bileşiminin Dünya'ya benzediğini düşünüyordu. Russell 1929'da aynı sonuca kendi yöntemiyle ulaştı ve Payne'in daha önce yazdığını kabul etti. Payne 1956'da Harvard'da kadrolu profesörlüğe yükselen ilk kadın oldu ve sonra bölüm başkanlığına getirildi.

Kitap bu bilimsel sonuçları teknik düzeyde derinleştirmez; okuru formüllerle uğraştırmadan, keşiflerin neden önemli olduğunu ve hangi emeğin üzerine kurulduğunu anlatır. Fizik ayrıntısını tamamlamak isteyenler için tayf sınıflaması, Cepheid ölçümü ve yıldız bileşimi konuları ayrı birer okuma konusudur.

Etkisi ve ödülleri

Kitap yayımlandığında olumlu karşılandı. Kirkus Reviews eseri, Sobel'in konularını onurlandıran, hoş ve ilgi çekici bir çalışma olarak niteledi ve yazarın "seçkin ama çoğu zaman adı anılmayan" kadınları öne çıkarmasını övdü. Kitabın etkisini bir ödül listesinden çok, popüler anlatıya taşıdığı "Harvard Computers" kavramında ve bilim tarihinde unutulmuş emek üzerine açtığı tartışmada aramak gerekir.

Ücret ayrıntısı da dikkat çekicidir: Vikipedi'nin derlemesine göre bu kadınlar saat başına 25 ila 50 sent kazanıyordu; bu, fabrika işçisinden fazla, büro çalışanından azdı. Leavitt ise çalışmaya ilk başladığı dönemde ücretsiz çalıştı, sonraki yıllarda saat başına 30 sent aldı.

Uyarlamaları

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap, astronomiye ilgi duyan ama matematiğe boğulmak istemeyen okurlar için uygundur; lise düzeyinden itibaren rahatça okunur. Bilim tarihi, kadın tarihi ya da yıldız sınıflaması konusunda ön bilgi gerekmez. Kısa bir hazırlık isteyenler önce Cannon ve Leavitt sayfalarına bakabilir. Kitap kronolojik ilerlediği için baştan sona okumak en doğrusudur; bölümler kişilere göre ayrıştığından, belirli bir kadının hikâyesine odaklanmak isteyen okur doğrudan o bölüme de geçebilir.

Sobel'in astronomi temalı öteki kitabı The Planets Güneş Sistemi'ni gezegen gezegen anlatır; Galileo'nun kızıyla mektuplaşmasını konu alan Galileo's Daughter ise yazarın bilim tarihine bakışını anlamak için güzel bir ikinci durak olur.