The Planets (Dava Sobel): konusu, bilimi ve okuma rehberi

The Planets ("Gezegenler"), bilim yazarı Dava Sobel'in 2005'te Viking Yayınları'ndan çıkan kitabıdır. Her gezegene, Güneş'e ve Ay'a ayrı bir bölüm ayıran kitap, Güneş Sistemi'ni yalnız bilimin değil tarihin, mitolojinin, astrolojinin ve edebiyatın gözünden de anlatır. Kitap New York Times'ın uzun süre çok satanlar listesinde kaldı. Her bölüm kendi bakış açısını seçer.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, Güneş'ten dışarıya doğru ilerleyen bir tur gibi kurulmuştur. Kirkus Reviews'a göre Sobel, Güneş'in doğuşundan başlayıp her gezegeni kendi bölümünde ele alır; her bölümün farklı bir bakış açısı vardır. Bilimsel bilgi ile anlatıcı sesi arasında bir denge kurar: yazar kendi çocukluğundan bilim fuarlarına ve planetaryum ziyaretlerine, gezegenlerle ilgili astroloji gözlemlerine kadar uzanan kişisel anılar ekler. İncelemeler kitabı "okunması kolay" ve gezegenlerin tarihî ve kültürel anlamını canlı biçimde işleyen bir eser olarak niteler.

Kitabın özelliği, fotoğraf ve çizim yerine edebî araçlara, yani şiirlere ve anlatı oyunlarına yaslanmasıdır. Bu yüzden ders kitabı gibi okunmaz; bir gezginin gezi notlarına benzer. Okurun gezegenlerle ilgili bilgisi ne kadar az olursa kitap o kadar çok şey verir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bir bilim kitabı olduğu için burada olay örgüsü yerine bölümlerin ana fikirleri anlatılıyor; ayrıntılar kendi cümlelerimizle ve incelemelerde belirtilen çerçeveyle sınırlıdır.

• Güneş: Kitap, Güneş Sistemi'nin merkezi olan yıldızın kökeniyle başlar. Güneş ve Ay antik çağda Dünya'nın çevresinde dolanan "gezegenler" sayıldığı için kitapta ayrı birer bölümü vardır.
• Merkür: İncelemelere göre bölüm, gezegenin Güneş'e yakınlığına ve hareketinin Einstein'ın kuramlarıyla açıklanışına odaklanır.
• Venüs: Bölüm, gezegenin asidik atmosferi ve aşırı sıcaklığı üzerine kuruludur.
• Dünya: Bu bölüm bir haritacılık hikâyesidir: Batlamyus'tan GPS'e uzanan bir yolculukla Dünya'nın nasıl ölçüldüğü ve konumların nasıl belirlendiği anlatılır. Bu çizgi, Sobel'in daha önceki kitabı Longitude ile yakından ilişkilidir.
• Ay: Ay kayaçlarını ve gel-git etkilerini ele alan bölümdür.
• Mars: Bölüm, bir Mars göktaşının ağzından anlatılır; yani Mars'a dair bilgiler Dünya'ya düşmüş bir kayanın gözünden aktarılır. Eleştirmen Jeff Foust, bu bölümde anlatıcı sesinin tutarsız kaldığını yazdı.
• Jüpiter ve Satürn: Jüpiter bölümü astroloji üzerinden kurulur; Satürn de halkalarıyla birlikte ele alınır.
• Uranüs ve Neptün: Bu iki gezegen kitapta tek bir bölümü paylaşır; diğer gezegenlerin her birine ayrı bölüm düşerken Uranüs ve Neptün birlikte ele alınır.
• Plüton: Kitap Plüton'u ele alırken statüsünün düşürülebileceği tartışmasına değinir. Kitap 2005'te çıktığı için bu tartışmanın sonucunu içermez; Uluslararası Astronomi Birliği'nin Plüton'u "cüce gezegen" sayan kararı 2006'dadır.

Kitabın genel yaklaşımı şudur: gezegenler yalnızca fiziksel nesneler değil, insanlığın binlerce yıllık düşünme biçiminin de konusudur: aynı gökcismi bir tanrının adını taşır, bir astrolog için kader belirler, bir fizikçi için kuramların sınanma alanıdır. Bölümler birbirinden bağımsız denemeler gibi okunabildiği için kitap istenen sırayla ve parça parça da okunabilir. Kitabın sonunda Plüton'a gelindiğinde okur, Güneş Sistemi'nin sınırının da tarihsel olarak değişen bir kavram olduğunu görür: gezegen sayısı bir doğa yasası değil, gözlemlerle ve tanımlarla birlikte değişen bir sayımdır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Dava Sobel 15 Haziran 1947'de New York'un Bronx semtinde doğdu; Bronx Fen Lisesi'ni bitirdi, Binghamton Üniversitesi'nden mezun oldu. Sıçrayışı, John Harrison'un denizde boylam sorununu çözme çabasını anlatan Longitude (1995) ile yaptı; kitap 1997'de British Book of the Year ödülünü aldı ve 1999'da televizyon filmine uyarlandı. Galileo's Daughter (2000), Galileo'yu kızı Maria Celeste'nin gözünden anlatır ve 2000 Pulitzer Biyografi Ödülü finalistleri arasında yer aldı. The Planets (2005) onun o güne dek en iddialı konusu olarak anılır. Sonraki kitapları A More Perfect Heaven (2011, Kopernik), The Glass Universe (2016, Harvard'ın kadın "hesapçıları") ve The Elements of Marie Curie (2024)'dir. Sobel'e Klumpke-Roberts Ödülü 2008'de verildi; 2022'de Amerikan Fizik Derneği üyesi seçildi; 30935 numaralı asteroit onun adını taşır (Davasobel).

Kitabın yazıldığı 2005, gezegen biliminde geçiş döneminin tam ortasıdır. Kuiper kuşağında yeni cisimler bulunuyor, Plüton'un statüsü sorgulanıyordu. 2006'da Plüton cüce gezegen sayıldı, 2015'te New Horizons Plüton'un yanından geçti; kitap bu gelişmelerin hepsinden öncedir. Bu da onu tarihî bir belge hâline getiriyor.

Kitaptaki bilim

Sobel'in kitabı bilimsel bakımdan, 2005'e kadarki bilgiyi sağlam biçimde toplar. Bazı konular bugün de geçerliliğini korur. Merkür'ün yörüngesindeki Güneş'e en yakın nokta (günberi) bir yüzyılda toplam 574,10 yay saniyesi öne kayar. Bunun 532,30 yay saniyesi öteki gezegenlerin çekimiyle açıklanır; geriye kalan yaklaşık 43 yay saniyesini Newton fiziği açıklayamıyordu. Urbain Le Verrier bu sorunu 1859'da fark etti ve Merkür'ün içinde "Vulkan" adında bir gezegen olabileceğini düşündü. Einstein'ın 1915 tarihli genel görelilik kuramı ise bu farkı (yaklaşık 42,98 yay saniyesi) başka bir varsayıma gerek duymadan açıkladı. Sobel'in Merkür bölümünün Einstein'a odaklanması bundandır.

Venüs'te yüzey sıcaklığı ortalama 464 °C, yüzey basıncı ise yaklaşık 93 bardır, yani Dünya'daki deniz seviyesi basıncının yaklaşık 92 katı. Atmosferin yüzde 96,5'i karbondioksittir; 45-70 km yükseklikte, çoğunlukla sülfürik asitten oluşan bulutlar gezegenin tamamını örter. Venüs'ün bir günü bir yılından uzundur: 243 Dünya günü süren dönme, Dünya'nınkinin tersi yöndedir. Bu bilgiler Sobel'in "asidik atmosfer ve aşırı sıcaklık" vurgusunu doğrular.

Ay bölümünün bilimsel çerçevesi Apollo programıdır: altı Ay inişinde, 1969-1972 arasında, yaklaşık 382 kg Ay kayacı Dünya'ya getirildi. Mars bölümündeki göktaşı anlatısı da gerçeğe dayanır: Mars göktaşı, Mars'ta oluşmuş, çarpmayla fırlatılmış ve Dünya'ya düşmüş bir kayadır. Kökenleri 1983'te bir göktaşının cam kısmında hapsolmuş gazın, Viking'in ölçtüğü Mars atmosferine benzemesiyle doğrulandı. Eylül 2020'ye kadar 277 göktaşı Mars kökenli olarak sınıflandı; bunların en ünlüsü olan ALH 84001 için 1996'da ileri sürülen "fosil bakteri" iddiası, 2005'e gelindiğinde bilim dünyasında kabul görmedi. Bu iddianın nasıl çöktüğü, "olağanüstü iddia olağanüstü kanıt ister" ilkesinin güzel bir örneğidir.

Uranüs ile Neptün'ün ortak bölümü de bilim tarihi açısından zengindir. William Herschel Uranüs'ü 1781'de buldu; yörüngesindeki sapmalar bilinmeyen bir gezegene işaret ediyordu. Le Verrier hesaplarını Haziran 1846'da Fransız Akademisi'ne sundu, John Couch Adams da benzer hesabı bağımsız biçimde yapmıştı; Johann Galle Neptün'ü 23 Eylül 1846'da Berlin Gözlemevi'nde Le Verrier'in gösterdiği yere yakın bir konumda buldu. Öncelik tartışması hâlâ sürer: bazı tarihçiler Adams'ın katkısının sanıldığı kadar büyük olmadığını düşünüyor. Ayrıntılar için Neptün'ün keşfi sayfasına bakabilirsiniz.

Plüton'a gelince: Clyde Tombaugh onu 18 Şubat 1930'da Lowell Gözlemevi'nde buldu. Bugün Plüton'un çapı 2.376,6 km, kütlesi Ay'ın yüzde 17,7'si olarak biliniyor ve beş uydusu var. Uluslararası Astronomi Birliği 24 Ağustos 2006'da gezegen için üç ölçüt belirledi; Plüton üçüncüsünü, yörüngesinin çevresini temizlemiş olma şartını sağlamadığı için cüce gezegen sayıldı. Kitabın Plüton bölümü, bu kararın hemen öncesinin hikâyesidir; cüce gezegenler sayfası kararın sonrasını anlatır. Aynı tartışmayı bir başka yazarın kaleminden okumak için The Pluto Files sayfasına göz atabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Kitap New York Times'ın uzun süre çok satanlar listesinde yer aldı. Kirkus Reviews onu "tamamen okunabilir" buldu; The Space Review'dan Jeff Foust ise kitabı özellikle gezegen bilimine yeni başlayanlar için uygun gördü ve tipik bir okurun gezegenler hakkında çok yeni bir şey öğrenmeyeceğini yazdı. Foust, Mars bölümündeki anlatıcı sesinin tutarsızlığını ve kurgusal bir Herschel-Mitchell mektubunun baştan açıkça kurgu diye sunulmamasını da eleştirdi. Bu eleştiriler, kitabın bilimden çok anlatım üzerine kurulu olduğunu hatırlatır. Doğrulayabildiğimiz büyük bir ödülü yoktur; Sobel'in ödülleri, yukarıda sayılan öteki kitaplarla ilgilidir.

Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadık; bu nedenle Türkçe baskı bilgisi verilmedi. Telifli bir kitap olduğundan ücretsiz okuma bağlantısı yoktur.

Uyarlamaları

Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yok. Güneş Sistemi'ni anlatan belgesel dizilerinden biri olan Güneş Sisteminin Harikaları, görsel bir tamamlayıcı olarak izlenebilir: Sobel'in bilinçli olarak az resim kullandığı kitabın tersine, bu yapım gezegenleri ekrana taşır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, gezegen bilimine ilk adımını atan, edebî bir anlatımı seven okur için uygundur. İncelemelerin de belirttiği gibi minimum görsel ve çokça şiir içerdiği için fotoğraflı bir gezegen atlasının yerini tutmaz; bu nedenle yanına sekiz gezegenin karşılaştırması gibi bir başvuru sayfası koymak iyi olur. Bölümler birbirinden bağımsız denemeler olduğundan nereden başlanacağı okurun ilgisine bağlıdır: Dünya'nın haritalanması için Dünya bölümü, bilim tarihi için Merkür ya da Neptün bölümleri, kurgu ile bilimin buluşması için Mars bölümü iyi bir giriştir.

Kitap 2005'te yazıldığı için Plüton'un statüsü ve Güneş Sistemi'nin dış kısmı hakkındaki bilgi eskidir; bunun için Plüton ve Kuiper kuşağı sayfalarıyla birlikte okunması önerilir. Sobel'in ilginizi çekmesi hâlinde onun daha önceki kitabı Longitude ile bu kitap arasında bir bağ kurabilir ve yazarın tarih ile bilimi birleştiren üslubunu görebilirsiniz.