Sisamlı Aristarkus
Güneş'i evrenin merkezine koyan bilinen ilk modeli Kopernik'ten yaklaşık 1.800 yıl önce ortaya atan, Güneş ve Ay'ın uzaklığını geometriyle ölçmeye çalışan antik Yunan gökbilimci.
- Ülke
- Antik Yunan (Sisam adası)
- Görevi
- Gökbilimci ve matematikçi
- Rolü
- Bilim insanı
Sisamlı Aristarkus, MÖ 3. yüzyılda yaşamış Yunan gökbilimci ve matematikçidir. Güneş'i evrenin merkezine, Dünya'yı ise onun çevresinde dönen bir gezegen konumuna koyan bilinen ilk modeli ortaya attı; bu fikir, Kopernik'ten yaklaşık 1.800 yıl önce dile getirilmişti. Günümüze ulaşan tek eseri olan Güneş ve Ay'ın Büyüklükleri ve Uzaklıkları Üzerine, gök cisimlerinin uzaklıklarını geometriyle ölçmeye yönelik bilinen en eski girişimlerden biridir. Ölçümleri hatalı çıksa da kullandığı yöntem doğruydu.
Hayatı
Aristarkus yaklaşık MÖ 310'da, bugün Yunanistan'a bağlı olan Sisam (Samos) adasında doğdu, yaklaşık MÖ 230'da öldü. Hayatı hakkında bilinenler oldukça sınırlıdır. Büyük olasılıkla İskenderiye'ye gitti ve orada, sonradan Peripatetik okulun başına geçecek olan Lampsakoslu Straton'un öğrencisi oldu. Lampsakos antik kenti, bugünkü Çanakkale'nin Lapseki ilçesinin bulunduğu yerdedir.
Batlamyus'un aktarımına göre Aristarkus MÖ 280'deki yaz gündönümünü gözledi. Kaynaklar, biri yassı disk, diğeri yarım küre biçiminde iki ayrı güneş saati tasarladığını da kaydeder.
Güneş merkezli model
Aristarkus'un evren modelini anlattığı eser kayıptır. Fikirlerini bugün başka yazarların aktarımından biliyoruz. En önemli tanık, Arşimet'in Kum Sayıcı adlı eseridir. Arşimet burada Aristarkus'un bir kitabından söz eder ve onun varsayımlarını şöyle özetler: Sabit yıldızlar ve Güneş hareketsizdir; Dünya bir çember üzerinde Güneş'in çevresinde döner.
Aristarkus'a göre Dünya hem bir yıl süren bir dolanımla Güneş'in çevresinde döner hem de bir günde kendi ekseni etrafında döner. Yıldızların da Güneş gibi cisimler olduğunu, ancak çok daha uzakta bulunduklarını düşündü. Bu varsayım önemliydi: Dünya Güneş'in çevresinde dönüyorsa, yıl boyunca yıldızların konumunda küçük bir kayma (yıldız paralaksı) görülmesi gerekirdi. Bu kayma çıplak gözle görülemiyordu; Aristarkus'un açıklaması, yıldızların bu kaymayı fark edilemez kılacak kadar uzak olmasıydı. Yıldız paralaksı gerçekten de ancak teleskoplu ölçümlerle, çok sonra gözlenebildi.
Plutarkhos'a göre Aristarkus güneş merkezli görüşü "yalnızca bir varsayım" olarak ileri sürmüştü. Aynı kaynak, Seleukeialı gökbilimci Seleukos'un bu görüşü kesin bir kanaat olarak savunduğunu ve bir kanıtını da sunduğunu aktarır; ancak bu kanıtın ayrıntısı günümüze ulaşmamıştır.
Güneş ve Ay'ın uzaklıkları
Günümüze ulaşan eserinde Aristarkus, geometrik bir akıl yürütmeyle Güneş ile Ay'ın uzaklıklarını karşılaştırmaya çalıştı. Fikri şuydu: Ay tam yarım göründüğünde, Güneş-Ay-Dünya arasında Ay'ın bulunduğu köşede dik açı oluşur. Bu anda Dünya'dan bakıldığında Güneş ile Ay arasındaki açı ölçülürse, dik üçgenin kenar oranları, yani Güneş'in Ay'dan kaç kat uzak olduğu hesaplanabilir.
Aristarkus bu açıyı 87 derece olarak aldı ve Güneş'in Ay'dan 18 ila 20 kat daha uzak olduğu sonucuna vardı. Gerçek açı 89 derece 50 dakikaya çok yakındır ve Güneş aslında Ay'dan yaklaşık 400 kat uzaktadır. Hata, yöntemden değil, o dönemin araçlarıyla ölçülmesi neredeyse imkânsız olan açı değerinden kaynaklanıyordu.
Bir Ay tutulması sırasında Dünya'nın gölgesinin Ay'ı ne kadar sürede örttüğüne dair gözlemlerini de kullanarak cisimlerin büyüklüklerini tahmin etti. Ay'ın çapını Dünya'nınkinin yaklaşık üçte biri olarak buldu; bu, gerçeğe oldukça yakın bir sonuçtur. Güneş'in çapını ise Dünya'nınkinin birkaç katı olarak hesapladı; kaynaklarda bu oran 6 ile 7 kat arasında verilir. Gerçekte Güneş'in çapı Dünya'nınkinin yaklaşık 109 katıdır. Değer küçük kalsa da, Güneş'in Dünya'dan çok daha büyük olduğunu göstermesi, büyük cismin küçüğün çevresinde dönmesinin mantıksız olduğu düşüncesine kapı aralamış olabilir.
Bir efsanenin düzeltilmesi
Aristarkus'un, güneş merkezli görüşü yüzünden dinsizlikle suçlanan bir bilim insanı olduğu sıkça anlatılır. Ancak bu imge sorgulanmaya açıktır. Plutarkhos'un el yazmasında, Stoacı okulun başındaki Kleanthes'le şakalaşan Aristarkus'tur ve "dinsizlikle suçlanması gerektiğini" söylediği kişi Kleanthes'tir. Metnin daha sonra Ménage tarafından basılan sürümünde roller yer değiştirmiş, zulme uğrayan Aristarkus hikâyesi de büyük ölçüde buradan yayılmıştır.
Uzay ve astronomiye etkisi
Aristarkus'un güneş merkezli modeli Antik Çağ'da pek taraftar bulmadı. Aristoteles'in ve sonra Batlamyus'un yer merkezli sistemi yüzyıllar boyu egemen oldu. Fikir ancak 16. yüzyılda Nicolaus Copernicus'la yeniden gündeme geldi ve Kepler ile Newton'un çalışmalarıyla sağlam bir temele oturdu.
Kopernik'in Aristarkus'tan haberdar olup olmadığı tarihçiler arasında tartışmalıdır. De Revolutionibus'un yayımlanmamış erken bir el yazmasında "bazıları Aristarkus'un da bu görüşte olduğunu söyler" anlamına gelen bir cümle bulunur; ancak bu pasaj basılan sürümden çıkarılmıştır.
Mirası
Aristarkus, gökyüzüne bakıp ölçtüğü açılardan yola çıkarak Güneş Sistemi'nin ölçeğini hesaplamaya kalkışan ilk kişilerden biridir. Bugün bile gökbilimin temel sorularından biri olan "ne kadar uzakta, ne kadar büyük" sorusunu matematikle yanıtlamaya çalıştı. Ay'daki parlak Aristarchus krateri, 3999 Aristarchus asteroidi ve Aristarchos teleskobu onun adını taşır.
Bilmeye değer
- Güneş merkezli modelini anlattığı kitap kayıptır; fikrini bugüne taşıyan Arşimet'in Kum Sayıcı'sıdır.
- Hocası Lampsakoslu Straton'un memleketi Lampsakos, bugünkü Çanakkale-Lapseki'dir.
- Ay'ın yarım göründüğü anda ölçtüğü 87 derecelik açı, gerçek değerden yalnızca 3 derece kadar küçüktür; ama bu küçük fark sonucu 20 kat değiştirir.
- Ölçümlerine göre bile Güneş Dünya'dan birkaç kat büyüktü.
Fotoğraf: Marie-Lan Nguyen · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons






















