Azi kimdir? Cherryh'in Union'daki tasarlanmış insanları
Azi, C. J. Cherryh'in Alliance-Union evreninde Union'ın genetik olarak tasarlayıp 'tape' ile koşullandırarak yetiştirdiği insan altsınıfıdır; Downbelow Station ve Cyteen'de görünür.
- Tür
- Diğer
- Geçtiği eser
- Downbelow Station (1981); Cyteen (1988)
- Yaratıcısı
- C. J. Cherryh
- İlk göründüğü yıl
- 1981
- Canlandıran
- Yok (film/dizi uyarlaması doğrulanamadı)
- Kitabı
- Sayfasını aç →
Azi kimdir? Azi, C. J. Cherryh'in Alliance-Union evreninde Union'ın genetik olarak tasarlayıp psikolojik koşullandırmayla yetiştirdiği insanlara verilen addır. Tek bir kişi değil, bir toplumsal sınıftır: işçi, teknisyen, asker ve casus olarak çalışan, başlangıçta yurttaşlık hakkı bulunmayan ama zamanla bu hakları kazanabilen bireyler. Bu yüzden azi, tek bir ünlü karakterden çok, kitaplarda yinelenen bir "karakter türü"dür; Cherryh'in romanları da onların kimlik ve özgürlük sorununu bu türün gözünden işler.
Hangi eserlerde geçer?
Azi, Cherryh'in Union tarafını anlatan romanlarda karşımıza çıkar. Azi'nin yer aldığı romanlar arasında Downbelow Station (1981), Cyteen (1988), Merchanter's Luck ve Rimrunners sayılır. Downbelow Station'ı DAW Books 1981'de yayımladı ve roman 1982'de Hugo En İyi Roman Ödülü'nü aldı. Cyteen'de ise azi toplumsal sistemin merkezine yerleşir. Kitapların hangi sırayla okunacağı için Alliance-Union okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz; yazarın kendisi için de C. J. Cherryh sayfası var.
Hikâyedeki yeri
Cyteen'de azi, rahim tanklarında üretilen ve "tape" denen bir yöntemle eğitilen insanlardır. Tape, bilgisayar denetimli bir koşullandırma ve biyogeribildirim sistemidir; öğretilen programa "psychset" denir. Union azi sayesinde nüfus gereksinimini karşılar ve genişler; Dünya ile Alliance bu uygulamaya karşıdır. Doğal yolla doğan Union yurttaşları ("CIT" ya da "born-men") ile azi arasında kültürel ve psikolojik bir uçurum vardır: CIT'ler azi'yi, köleliğe yakın bir konumdan eşit arkadaşlığa uzanan bir yelpazede görür. Romanlara göre azi'nin zekâ düzeyleri, Aldous Huxley'nin Brave New World romanındaki gibi Yunan harfleriyle derecelendirilir. Üretimin ve araştırmanın merkezi ise Cyteen'deki Reseune'dür.
Evrenin siyasi çerçevesi de önemlidir: Dünya merkezli Company, tüccar gemilerin oluşturduğu Alliance ve Cyteen'e dayanan, Dünya'dan kopmuş Union üç ayrı güçtür. Company Savaşları 2300 dolaylarında başlar, çatışma 2352-2353'te Pell'de doruğa çıkar. Azi'nin işlevi bu çatışmada da görünür.
Downbelow Station'da iki azi karakter öne çıkar: Joshua Talley ve Jessad. İkisi de casusluk ve sabotaj için özel olarak eğitilmiştir. Talley, Kaptan Signy Mallory'nin Pell İstasyonu'na getirdiği bir savaş esiridir; özgürlüğüne kavuşmak için belleğinin büyük bölümünün silindiği "Adjustment" sürecinden geçer. Damon Konstantin ve eşi Elene ile dostlukları hikâyenin sonraki gelişmelerini belirler. Pell İstasyonu, Tau Ceti sisteminde, 2352 sonu ile 2353 başında geçen olayların merkezidir; yıldızın kendisi için Tau Ceti sayfasına bakabilirsiniz.
Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Jessad ölür, Konstantin ile Talley yakalanır; Talley daha sonra Azov'u Mallory'nin doğru söylediğine ikna eder ve bu, hikâyenin çözümünde belirleyici olur. Cyteen'de ise Ariane Emory'nin refakatçileri Florian ve Catlin azi'dir ve romanın başlıca ilişkilerinden birini oluştururlar.
Canlandıranlar
Azi için bir film veya dizi uyarlaması doğrulanamadı; dolayısıyla karakteri canlandıran bir oyuncu yoktur. Sayfadaki kapak fotoğrafı da karakterin değil yaratıcısının, C. J. Cherryh'indir.
Karakterin arkasındaki bilim: koşullandırma ve "tape"
Azi'nin iki dayanağı var: genetik tasarım ve eğitim yoluyla kişilik şekillendirme. Birincisi için Cyteen'de kullanılan rahim tankları ve toplu insan üretimi bugün yalnızca kurgudur. İkincisi, yani "tape", sezgisel olarak uyku öğrenmesine, "hipnopedi"ye benzer; zaten "subliminal koşullandırma ve bilgi aktarımı" olarak tanımlanan bu teknolojinin yanında zihin silme ("mindwipe") gibi bir akrabası da vardır.
Uyku öğrenmesi Huxley'nin kitabında da, birçok başka kurguda da işlenir. Bilimsel araştırma ise aksini söylüyor: 1956'da elektroensefalografi kullanan Charles W. Simon ve William H. Emmons, uykuda öğrenmenin pratik olmadığı ve büyük olasılıkla imkânsız olduğu sonucuna vardı. Uyku sırasında sunulan bilgi, yalnızca sunum anında alfa dalgası etkinliği varsa uyanıkken hatırlanıyordu. Bugünkü bilimsel görüş, uykunun gün içinde edinilen anıları pekiştirdiği, ancak uykuda yeni bilgi öğrenilemediği yönünde. Yani "tape" gibi bir sistemin gerçek dünyada karşılığı yok; Cherryh onu, kişiliğin dışarıdan nasıl biçimlendirilebileceğini sorgulayan kurgusal bir araç olarak kullanır.
Karakter türünü asıl ilginç kılan şey bilim değil toplumsal sorudur: insan olarak doğmamış, ama insan gibi düşünen ve hisseden varlıklara hangi hakları tanırız? Cherryh klasik filoloji eğitimi almış bir yazardır; çalışmaları arkeoloji, mitoloji ve mühendislik tarihine uzanır ve bunların dünya kurma biçimini etkilediği belirtilir.
Azi'nin "klon" olarak tanıtılması da ayrı bir bilimsel not gerektirir. Gerçek dünyada yetişkin hücreden klonlanan ilk memeli, 5 Temmuz 1996'da İskoçya'daki Roslin Enstitüsü'nde doğan Dolly adlı koyundur. Somatik hücre çekirdeği transferiyle üretilen Dolly, 22 Şubat 1997'de duyuruldu ve 14 Şubat 2003'te hastalık nedeniyle ötenazi ile öldü. Dolly'nin sağlıklı kuzular doğurması, klonların normal üreyebildiğini gösterdi; ama bu örnek, genetik kopyanın davranış ve kişilik bakımından da aynı olacağı anlamına gelmez. Cherryh'in azi'si bu yüzden "kopya" olmaktan çok, bilinçli olarak biçimlendirilmiş bir insan grubudur: genetik tasarım bir başlangıç noktasıdır, asıl şekillendirici yöntem koşullandırmadır.
Gerçek hayattaki tartışma da buraya bağlanır. Bir bireyin yaşamdaki yolunu belirleyen şey, genomla birlikte aile, eğitim ve deneyimdir. Kurgu bu ikisinin ayrılabileceğini varsayar; bilim bugün böyle bir ayrımın kesin olduğunu söylemiyor. Bu yüzden azi, "ne kadarı genetik, ne kadarı eğitim?" sorusunu merak edenler için de iyi bir düşünce deneyi sunar.
Kültürdeki etkisi
Azi, yapay yaşam ve tasarlanmış insan temalı bilimkurgu içinde ayrı bir yerde durur, çünkü romanlar onları robot ya da android olarak değil, biyolojik insan olarak ele alır. Okur için en yakın karşılaştırma noktalarından biri Bıçak Sırtı'ndaki "replicant"lardır: onlar da tasarlanmış, insana benzeyen ve hakları tartışmalı varlıklardır. Bu bir okur karşılaştırmasıdır; Cherryh'in bu filmden etkilendiğine dair bir iddia yoktur ve iki kurguda sorun farklı biçimde işlenir.
Bu konu, Cherryh'in romanlarını okurken sık sorulan sorulardan birini doğurur: azi bir "ürün" müdür, yoksa bir toplumun yarı özgür üyesi midir? Romanlar tek bir cevap vermez. Union için azi, nüfus ve emek gereksiniminin karşılığıdır; Dünya ve Alliance içinse tasarlanmış insan üretmek ahlaki olarak kabul edilemez bir uygulamadır. Taraflar arasındaki bu gerilim, kitapların siyasal çatışmasının da bir parçasıdır; okur da azi'ye hangi gözle bakacağına kendisi karar verir.
Azi, Cherryh'in kitaplarında bir arka plan unsuru olmaktan çıkıp birçok romanın duygusal merkezine yerleşir. Köleliğe yakın bir konum ile arkadaşlık arasında gidip gelen bakış, kitaplardaki karakterlerin birbirini nasıl gördüğünü de belirler. Klonlama, yapay üretim ve özgür irade tartışmalarında Cherryh okurlarının en çok başvurduğu kavramlardan biri budur.
Başka karakterlerTümü →
Horus kimdir? Nikopol Üçlemesi'ndeki şahin başlı tanrıLa Foire aux immortels (1980; La Trilogie Nikopol'ün ilk cildi)
Tepegöz kimdir? Dede Korkut'un Basat'a yenilen tek gözlü deviDede Korkut Kitabı (Kitâb-ı Dedem Korkut, yazıya geçişi 14.-15. yüzyıl)
Carthoris kimdir? John Carter'ın Marslı oğlu ve Helium prensiThe Gods of Mars (1913'te All-Story dergisinde tefrika, 1918'de kitap)
Issus kimdir? Barsoom'un Dor Vadisi tanrıçasıThe Gods of Mars (1913'te All-Story dergisinde tefrika, 1918'de kitap)
Nebogipfel kimdir? The Time Ships'in Morlock yoldaşıThe Time Ships (1995)
Yatima kimdir? Diaspora'nın bedensiz matematikçi kahramanıDiaspora (1997)
















