Tepegöz kimdir? Dede Korkut'un Basat'a yenilen tek gözlü devi
Tepegöz, Dede Korkut Kitabı'nda Oğuz halkını haraca bağlayan, peri anadan doğma tek gözlü dev. Basat'la karşılaşması, Polyphemos'la benzerliği ve tek gözlü dev efsanelerinin bilimsel açıklamaları.
- Tür
- Diğer
- Geçtiği eser
- Dede Korkut Kitabı (Kitâb-ı Dedem Korkut, yazıya geçişi 14.-15. yüzyıl)
- Yaratıcısı
- Anonim (Oğuz sözlü geleneği)
- İlk göründüğü yıl
- 14. yüzyıl
- Kitabı
- Sayfasını aç →
Tepegöz kimdir? Tepegöz, Oğuz Türklerinin destansı hikâyelerini toplayan Dede Korkut Kitabı'nda geçen, başının tepesinde tek gözü bulunan, insan yiyen bir devdir. Bir çobanla bir peri kızının birleşmesinden doğar, Oğuz obasında büyür, sonra kovulup dağa çıkar ve bütün Oğuz halkını haraca bağlar. Kılıç kesmeyen, ok işlemeyen bedeniyle yenilmez görünür; onu sonunda gücüyle değil aklıyla alt eden, Aruz Koca'nın oğlu Basat olur. Kitabın sekizinci hikâyesinde anlatılan bu karşılaşma, Dede Korkut hikâyelerinin en ünlülerinden biridir ve Homeros'un Odysseia'sındaki tek gözlü dev Polyphemos ile sık sık karşılaştırılır.
Hangi eserde geçer?
Tepegöz'ün kaynağı Dede Korkut Kitabı'dır. Eser, uzun süre sözlü gelenekte yaşamış, anlatıcıdan anlatıcıya aktarılmış on iki hikâyeden oluşur. Hikâyeleri birbirine bağlayan kişi, Oğuz beylerine akıl veren, kahramanlara ad koyan bilge ozan Dede Korkut'tur. Yazarı bilinmeyen eserin yazıya geçirildiği tarih tartışmalıdır: TDV İslâm Ansiklopedisi 15. yüzyılın ikinci yarısını ve Akkoyunluların hüküm sürdüğü bugünkü Kars-Erzurum dolaylarını öne çıkarır; bazı tarihçiler ise 14. yüzyılı savunur. Tepegöz hikâyesinin bu tartışmada özel bir yeri var: 1309-1340 arasında Memlûk Sultanlığı'nda yazılan İbnü'd-Devâdârî'nin Dürerü't-Tîcân adlı Arapça tarihinde bu hikâyenin yazılı bir izi bulunur. Yani en azından Tepegöz anlatısı, kitabın bugün bilinen yazmalarından önce kâğıda geçmiştir.
Eserin yazmalarının da kendi hikâyesi var. Dresden'deki nüsha bir giriş ve on iki hikâyeden oluşur; Heinrich Friedrich von Diez onu 1815'te bilim dünyasına tanıttı. İtalyan Türkolog Ettore Rossi, Vatikan Kütüphanesi'nde altı hikâyelik ikinci bir nüsha buldu ve 1950'de tanıttı. 2018'de İran'ın Gonbad-e Kavus kentinde, özel bir koleksiyonda üçüncü bir yazma ortaya çıktı. Aynı yıl Dede Korkut mirası, Azerbaycan, Kazakistan ve Türkiye'nin ortak başvurusuyla UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne girdi. Tepegöz'ün adı Türk dillerinde Tübegöz, Töbököz, Töpekös gibi farklı söyleyişlerle de yaşar; Dresden yazmasının çeviriyazısında "Depegöz" diye geçer. Türk mitolojisindeki gök inançları ise kitap sayfamızda ayrıca ele alındı.
Hikâyedeki yeri
Hikâye, Oğuzların bir gece düşman baskınıyla yurtlarından kaçmasıyla başlar. Kaçış sırasında Aruz Koca'nın küçük oğlu düşüp kalır ve onu bir aslan büyütür. Yıllar sonra atlara saldırıp kanlarını emen bu çocuk yakalanıp babasına getirilir; Dede Korkut ona insan olduğunu hatırlatır ve adını Basat koyar.
Aynı yıllarda Aruz'un çobanı Konur Koca Sarı Çoban, Uzun Pınar denen yerde kanat kanada uçan peri kızlarıyla karşılaşır ve birine zorla sahip olur. Peri, bir yıl sonra gelip "emanetini" almasını söyler ve Oğuz'un başına bir felaket getirdiğini bildirir. Ertesi yıl pınarın başında parıldayan bir et yığını bulunur; çoban taş attıkça yığın büyür. Bayındır Han ve beyleri gelip yığını tekmeledikçe o da büyür. Aruz Koca'nın mahmuzu değince yığın yarılır ve içinden gövdesi insan, tepesinde tek gözü olan bir çocuk çıkar. Aruz çocuğu evine alır; böylece Tepegöz ile Basat aynı evde büyür.
Çocuk, onu emzirmeye gelen sütanneleri birer birer öldürür; ancak günde bir kazan sütle doyurulabilir. Büyüdükçe öteki çocukların burunlarını, kulaklarını yemeye başlar ve Aruz sonunda onu evinden kovar. Peri anası gelip oğlunun parmağına bir yüzük takar ve ona ok batmamasını, kılıç işlememesini diler. Tepegöz yüksek bir dağa çıkıp yol keser; önce çobanları, sonra Oğuz halkını yemeye başlar. Üzerine gelen Oğuz beylerini bozguna uğratır; Basat'ın ağabeyi Kıyan Selçuk da ölenler arasındadır. Oğuzlar yedi kez yurtlarından kaçar, Tepegöz her seferinde önlerini kesip onları geri döndürür. Çaresiz kalan beyler Dede Korkut'u aracı olarak gönderir. Tepegöz önce her gün altmış insan ister; sonunda günde iki insan ve beş yüz koyunda, ayrıca yemeğini pişirecek iki ihtiyar hizmetçide anlaşılır.
Basat ile karşılaşma
Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Sırası gelen ve iki oğlundan birini zaten vermiş olan bir anne, akından yeni dönen Basat'a sığınır. Basat ona bir esir verip oğlunu kurtarmasını sağlar, sonra kardeşinin öcünü almak için Tepegöz'e gitmeye karar verir. Kazan Bey ve babası onu vazgeçirmeye çalışır, ama Basat kararından dönmez. Tepegöz'ün yaşadığı Salahane Kayası'nda attığı oklar devin derisine çarpıp parçalanır; Tepegöz bunu bir sineğin rahatsızlığı sayar. Sonra Basat'ı yakalayıp çizmesinin içine koyar ve akşam yemeği için saklar. Basat hançeriyle çizmeyi yarıp çıkar ve iki ihtiyardan, devin bedeninde etten olan tek yerin gözü olduğunu öğrenir. Ocakta kızdırılan bir şişi uyuyan devin gözüne saplar.
Kör kalan Tepegöz mağaranın girişine oturup koyunları tek tek yoklayarak dışarı salar. Basat bir koçu kesip derisine girer ve devin bacaklarının arasından kaçar. Ardından Tepegöz onu üç kez tuzağa düşürmeye çalışır: Önce sihirli yüzüğünü verir, sonra hazinesinin bulunduğu kubbeye gönderir, en sonunda da mağaradaki kınsız kılıcı getirmesini ister. Basat her seferinde kurtulur. Kendi kendine inip kalkan kınsız kılıca önce kendi kılıcını, sonra bir dalı uzatır ve ikisinin de ikiye bölündüğünü görür; kılıcı ancak asılı olduğu zinciri okla vurarak düşürür. Tepegöz yenildiğini anlayınca aman diler, ama Basat onu kendi kılıcıyla öldürür. Haberi alan Oğuz beyleri sevinçle gelir; Dede Korkut şenlik havası çalar ve Basat'a dua eder.
Tepegöz ve Polyphemos
Hikâyenin ikinci yarısı, Homeros'un Odysseia destanını okuyan herkese tanıdık gelir. Orada da tek gözlü dev Polyphemos, Odysseus ve adamlarını mağarasına kapatır; Odysseus ateşte sertleştirilmiş bir kazıkla devin gözünü kör eder ve adamlarıyla koyunların altına tutunarak kaçar. Tepegöz'deki kızgın şiş ve koç derisi bu sahneye şaşırtıcı ölçüde benzer. Araştırmacılar bu benzerliği iki biçimde açıklar: Ya Oğuz anlatısı Yunan destanından etkilenmiştir ya da ikisi de Anadolu'daki daha eski ortak bir kökten beslenmiştir.
Halkbilimciler hikâyenin çok daha geniş bir ailenin parçası olduğunu gösterdi. Wilhelm Grimm 1857'de bu tür hikâyelerin Sırpça, Rumence, Estonca, Fince, Rusça ve Almanca sürümlerini derledi; bugün İzlanda'dan Kore'ye yaklaşık yirmi beş halktan iki yüzü aşkın sürüm biliniyor ve aralarında Türkiye de var. Uluslararası masal tipleri kataloğunda bu kalıp ATU 1137, "Kör Edilen Dev (Polyphemos)" adını taşır. Bugünkü araştırmacıların genel görüşü, bu efsanelerin Homeros'tan da eski gelenekleri koruduğudur. Tepegöz'ü Polyphemos'tan ayıran yanlar ise dikkat çekicidir: peri anadan doğması, yenilmezliğini bir yüzüğe borçlu olması, kahramanla aynı evde büyümesi ve hikâyenin bir intikam anlatısı olarak kurulması.
Tek gözlü devlerin arkasındaki bilim
Tek gözlü devler pek çok kültürde karşımıza çıkar ve bu yaygınlığın kaynağı uzun süredir tartışılıyor. En ünlü açıklamalardan birini paleontolog Othenio Abel 1914'te ortaya attı: Pleistosen döneminde Akdeniz adalarında yaşamış cüce fillerin, özellikle Sicilya cüce filinin fosil kafataslarındaki hortuma ait geniş ve ortada duran burun boşluğu, eski insanlara tek bir büyük göz çukuru gibi görünmüş olabilirdi. Fikir çok yayıldı, ama mitoloji araştırmacıları Mercedes Aguirre ve Richard Buxton onun kanıtsız ve yanlışlanamaz olduğunu belirtiyor. Paleontolog Mark Witton ve Richard Hing de fil fosillerinin ve tek gözlü canavar efsanelerinin dünyanın her yerinde bulunduğunu, aralarında özel bir bağ gösterilemediğini vurguluyor. Volkanik kraterlerden esinlenme gibi başka açıklamalar da aynı sorunu taşıyor.
Tıpta "siklopi" denen nadir bir doğum kusurunda da tek gözlü cenin görülebilir. Ancak bu durumda göz burnun altında yer alır; Tepegöz ise adını, özgün metindeki deyişle gözünün başının tepesinde olmasından alır. Kesin bir biyolojik ya da jeolojik kaynak gösterilemediği için bu anlatılar daha çok halkbiliminin ve edebiyat tarihinin konusu olmaya devam ediyor.
Tek gözlü dev imgesi uzay biliminde de bir iz bıraktı. NASA'nın 1971'de yürüttüğü ve adını Yunan mitolojisinin tek gözlü devlerinden alan Cyclops Projesi, dünya dışı zekâdan gelebilecek radyo sinyallerini aramak için her biri 100 metre çaplı 1.000 ila 2.500 yönlendirilebilir çanaktan oluşan bir anten dizisi tasarladı. Rapora göre böyle bir dizi, birkaç kilometre çaplı tek bir dev anten gibi çalışabilecekti. Proje maliyeti yüzünden hiç kurulmadı, ama raporu sonraki SETI çalışmalarının temeli oldu. Bu arayışın bugünkü hâlini Dünya dışı yaşam arayışı sayfamızda anlattık.
Kültürdeki etkisi
Tepegöz, Türk dünyasının en tanınan canavarlarından biri olarak yüzyıllardır anlatılıyor. TRT Çocuk'ta 2011-2013 arasında yayımlanan, Mavi Rüya Animasyon Stüdyosu yapımı Dede Korkut Hikayeleri çizgi dizisinde Tepegöz, Basat ile birlikte karakterler arasında yer aldı. Azerbaycan'da 1975'te çekilen Dede Gorgud filmi de destana dayanır.
Hikâyenin yorumlarında öne çıkan bir okuma, Oğuz'un başına gelen felaketin çobanın peri kızına yaptığı zorbalıkla başlamasıdır; bu açıdan anlatı, bir kadına yapılan haksızlığın bütün topluma bedel ödettiği bir ders olarak da okunur. Bir başka dikkat çekici yan, canavarla kahramanın aynı ocakta büyümesidir: Basat aslanlar arasında büyüyüp insanlığa dönen çocuksa, Tepegöz insanlar arasında büyüyüp canavarlaşan çocuktur. Bu karşıtlık, hikâyeyi basit bir dev avından çok daha derin bir anlatıya dönüştürür ve Tepegöz'ü Dede Korkut Kitabı'nın en akılda kalan figürlerinden biri yapar.
Başka karakterlerTümü →
Horus kimdir? Nikopol Üçlemesi'ndeki şahin başlı tanrıLa Foire aux immortels (1980; La Trilogie Nikopol'ün ilk cildi)
Carthoris kimdir? John Carter'ın Marslı oğlu ve Helium prensiThe Gods of Mars (1913'te All-Story dergisinde tefrika, 1918'de kitap)
Issus kimdir? Barsoom'un Dor Vadisi tanrıçasıThe Gods of Mars (1913'te All-Story dergisinde tefrika, 1918'de kitap)
Nebogipfel kimdir? The Time Ships'in Morlock yoldaşıThe Time Ships (1995)
Azi kimdir? Cherryh'in Union'daki tasarlanmış insanlarıDownbelow Station (1981); Cyteen (1988)
Yatima kimdir? Diaspora'nın bedensiz matematikçi kahramanıDiaspora (1997)
















