Yaratık (Alien)

Bazı filmler bir türü değiştirir, bazıları ise iki türü birden. Ridley Scott'ın 1979 yapımı Yaratık, bilimkurguyla korkuyu öyle ustaca birleştirdi ki ondan sonra uzayda geçen her gerilim filmi bir şekilde onunla kıyaslandı. Afişindeki "Uzayda kimse çığlığınızı duyamaz" cümlesi sinema tarihinin en bilinen sloganlarından biri oldu. Film, parlak ve temiz uzay gemileri yerine yağlı, karanlık, gürültülü bir yük gemisi göstererek uzayı ilk kez bir işyeri, hatta tehlikeli bir fabrika gibi hissettirdi.

Bugün kırk yılı aşkın süre sonra bile Yaratık, temposu, atmosferi ve tasarımıyla yeni nesil izleyicileri germeyi başarıyor. Arkasından gelen devam filmleri, öncül filmler ve diziler koca bir seri oluştursa da her şeyin başladığı bu ilk film hâlâ serinin en saf ve en etkili halkası sayılıyor.

Konusu

Uzak gelecekte, ticari yük gemisi Nostromo, yedi kişilik mürettebatıyla Dünya'ya dönüş yolundadır. Mürettebat uzun yolculuk boyunca derin uykudadır. Ancak geminin bilgisayarı, bilinmeyen bir kaynaktan gelen bir sinyal yakalayınca onları erkenden uyandırır. Şirket sözleşmesi gereği sinyali araştırmak zorunda olan ekip, ıssız ve fırtınalı bir aya iner. Orada terk edilmiş, tuhaf bir uzay aracıyla karşılaşırlar.

Bu keşif, gemiye istenmeyen bir yolcunun girmesine yol açar. Bundan sonrası, kaçacak yeri olmayan bir avuç insanın, ne olduğunu tam anlayamadıkları bir canlıya karşı verdiği hayatta kalma mücadelesidir. Filmin büyük bölümü, Nostromo'nun dar koridorlarında, havalandırma kanallarında ve yanıp sönen ışıkların altında geçer.

Yapım ve oyuncular

Senaryo, Dan O'Bannon'ın Ronald Shusett ile geliştirdiği bir hikâyeye dayanıyor. 20th Century-Fox ve Brandywine Productions yapımı film, ABD'de 25 Mayıs 1979'da gösterime girdi. Yaratığın unutulmaz tasarımı, İsviçreli sanatçı H. R. Giger'ın organik ve mekanik öğeleri birbirine karıştıran rahatsız edici resimlerinden doğdu. Giger ve ekibi, En İyi Görsel Efekt dalında Oscar kazandı. Jerry Goldsmith'in gergin müziği de filmin atmosferinin ayrılmaz parçası.

Ridley Scott, yaratığı uzun süre neredeyse hiç göstermeyerek izleyicinin hayal gücünü korkunun asıl kaynağına dönüştürdü. Sigourney Weaver'ın canlandırdığı subay Ellen Ripley, o dönem için alışılmadık bir şekilde aksiyonun merkezine yerleşen bir kadın kahraman olarak sinema tarihine geçti. Tom Skerritt, John Hurt, Ian Holm, Veronica Cartwright, Harry Dean Stanton ve Yaphet Kotto, gündelik konuşmaları ve sürtüşmeleriyle inandırıcı bir mürettebat portresi çiziyor. Film 2002'de ABD Kongre Kütüphanesi'nin Ulusal Film Arşivi'ne seçildi.

Bilim ne diyor?

Filmin sloganı aslında doğru bir fizik bilgisine dayanıyor: ses, ilerlemek için hava, su ya da katı bir madde gibi bir ortama ihtiyaç duyar. Uzayın neredeyse boş ortamında ses dalgaları yayılamaz, bu yüzden bir gemi dışında atılan çığlık gerçekten de kimseye ulaşmaz. Ne var ki film, pek çok bilimkurgu yapımı gibi dış çekimlerde gemi motorlarına yine de ses verir.

Yaratığın yaşam döngüsü ise doğadan ilham alır. Dünya'daki bazı asalak eşek arıları, yumurtalarını tırtılların ya da başka böceklerin bedenine bırakır; yumurtadan çıkan larva, konakçısını içten içe tüketerek büyür. Biyologlar bu tür canlılara "parazitoit" der ve Yaratık'ın korkutucu biyolojisi büyük ölçüde bu gerçek stratejinin abartılmış bir uyarlamasıdır. Yaratığın kanının metali eritebilen güçlü bir aside benzemesi ise bilinen hiçbir canlıda görülmeyen kurgusal bir özelliktir.

Mürettebatın uzun yolculuğu derin uykuda geçirmesi de günümüzde ciddi biçimde araştırılan bir fikir. Bilim insanları, hayvanlardaki kış uykusunu ve hastanelerde kullanılan kontrollü vücut soğutma yöntemlerini inceleyerek Mars gibi uzun görevlerde astronotların metabolizmasını yavaşlatmanın yollarını araştırıyor. Ancak filmdeki gibi haftalarca, aylarca güvenle uyutma teknolojisi henüz yok.

Filmde gemideki bilgisayarın mürettebatla yazışarak iletişim kurması da o yılların teknolojisini yansıtıyor. 1979'da bilgisayarlar odaları dolduran dev makinelerdi ve ekranlarda yalnızca yeşil harfler görünürdü. Bugün bir uzay aracının bilgisayarı, o dönemin en güçlü bilgisayarlarından kat kat hızlı. Nostromo'nun "Ana" adlı bilgisayarına yöneltilen sorular ise şaşırtıcı biçimde günümüzün yapay zekâ asistanlarını anımsatıyor: Makineye soru soruyorsunuz, ama onun size her şeyi söyleyip söylemediğinden emin olamıyorsunuz. Uzak bir aydaki fırtınalı, karanlık ortam da bilim insanlarının Satürn'ün uydusu Titan gibi kalın atmosferli dünyalar hakkında öğrendikleriyle uyumlu bir hayal gücünün ürünü.

Neden izlemeli?

Yaratık, korkunun nasıl inşa edildiğini görmek isteyen herkes için bir ders niteliğinde. Sessizlik, karanlık ve bekleme anlarını bu kadar etkili kullanan çok az film vardır. Gemideki işçilerin ücret ve ikramiye tartışmaları, şirketin insan hayatından çok kâra önem verdiği bir geleceği gösterir ve film bu yönüyle bugün de güncelliğini korur. Bilimkurgu meraklıları için ise endüstriyel uzay gemisi tasarımının, sonradan sayısız yapımı etkileyen ilk büyük örneklerinden biri.

Kısaca

• Yıl: 1979
• Yönetmen: Ridley Scott
• Süre: 116 dakika
• Tür: Bilimkurgu, korku
• Ödül: En İyi Görsel Efekt Oscar'ı