Curiosity 49. sondaj deliğini açtı: Nazca'da kristal avı sürerken piller şarj ediliyor

NASA'nın Curiosity gezgini, Mars'taki 49. sondaj deliğini "Nazca" adını verdiği kayada açtı. Görev ekibinin blog yazılarına göre delik 23 Ekim 2026 planlamasından önce tamamlandı; NASA'nın paylaştığı Mastcam görüntüsü, açılmış deliği 5050. solda (20 Ekim, UTC) gösteriyor. Ardından numune gezginin içindeki cihazlara teslim edildi ve ekip 30 Ekim'de, sondaja dönmeden önce pilleri doldurmak için bilerek hafif bir plan hazırladı.

Bu iki gelişme tek bir kampanyanın parçası. Aşağıda deliğin neden orada açıldığını, sondajın etrafında hangi ölçümlerin yapıldığını ve gezginin enerji bütçesiyle ilgili yeni bir denemeyi anlatıyoruz.

Neden Nazca?

Basque Lakes sondajının ardından Curiosity, daha önce "disk ve iğne" biçimli yumruların görüldüğü bölgeye, "Chiu Chiu" adlı bloğun birkaç metre ötesine döndü. Chiu Chiu sondaj için uygun bulunmadı, ama hemen yanındaki blok çok daha umut vericiydi. NASA Goddard'dan gezegen bilimci Lucy Lim'in 16 Ekim planlamasına dayanan yazısına göre bu blok da aynı yumrularla doluydu ve ekip burada sondaja hazırlanmaya karar verdi.

Bu şekillerin kökeni için öne çıkan hipotez, yumruların başlangıçta kristal büyümesi sırasında oluşmuş "kristal biçimleri" olduğu. Mineraller mikroskobik yapılarına göre belirli şekillerde büyür; mutfakta yetiştirilen tuz kristalleri buna bir benzetme. Nazca ve Chiu Chiu'daki biçimlerin görece büyük olması, büyüdükleri sırada sıcaklığın ve tuz ile sıvıların ne kadar bulunduğuna dair ipuçları veriyor. Ancak Lim bir uyarıda bulunuyor: Bugünkü bileşim ilk mineralin bileşimi olmayabilir, çünkü kristaller sonradan başka minerallerle yer değiştirebilir. Böyle durumda yeni mineraller, ilk mineralle aynı şekle ama farklı bileşime sahip olduğu için "psödomorf" diye adlandırılıyor.

Sondaj öncesi testler ve ilk ölçümler

The Open University'den gezegen mineralojisi profesörü Susanne Schwenzer'in yazısına göre bu kayada sondaj yapmak, ekibin heyecanını yükseltti: kristal olduklarını varsaydıkları yumrular Dünya'daki örneklerle kıyaslanırsa çevre koşulları için ilginç göstergeler olabilir. Matkap kolunu uzatmadan önce gezginin tüm tekerleklerinin sağlam zeminde olduğunu doğrulayan kararlılık testi, ardından kayanın dayanıklılığını ve matkap ucu bastırılırken koldaki kuvvetleri sınayan ön yükleme testi geçildi.

Sondajdan önce Nazca hedefi APXS, MAHLI ve ChemCam ile incelendi. Sondajdan sonra numune CheMin cihazına bırakıldı; Schwenzer'e göre sonuçların hafta sonu içinde Dünya'ya ulaşması bekleniyordu. ChemCam ayrıca delikten çıkan döküntü üzerinde hem pasif tayf ölçümü hem de lazerle kayanın küçük bir bölümünü buharlaştırıp ışığını çözümleyen LIBS ölçümü yaptı; bir LIBS ölçümü de delik duvarında alındı.

Deliğin çevresindeki hedefler

Haftanın ChemCam çalışmaları yalnızca Nazca ile sınırlı kalmadı. "Palpala" adlı koyu bir çakıl taşı LIBS ile incelendi. Ekip bir süredir bu koyu çakılları arıyor ve hepsinin bileşiminin aynı olmadığını görüyor. Çakıl çok küçükse lazer çarptığında yerinden oynayabildiği için ölçüm için yeterince büyük olanlar bekleniyor. Cuma planlamasında belirlenen "Puna" da böyle bir çakıldı. "Llama" hedefinde ise ilk derinlik profilinde görülenlerin başka noktalarda da tutarlı çıkıp çıkmadığını sınamak için ikinci bir derinlik profili alındı. "Pacaya" ise ekibi bu bölgeye geri çeken disk biçimli yapılardan birinin ölçümüydü. Ayrıca ChemCam'in uzun mesafe görüntüleyicisi (RMI), ekibin uzun süredir ilgi duyduğu iki tepeciğe, Mishe Mokwa ve Cordillera'ya, tortul yapı ve dokuları için çevrildi.

Piller için ara: 30 Ekim planı

JPL'den operasyon sistemleri mühendisi Remington Free'nin aktardığına göre 30 Ekim planı 5060, 5061 ve 5062. solları kapsıyordu. Sondaj ve sonrasındaki faaliyetler gezgin için çok enerji tüketiyor; bu yüzden ekip planı bilerek hafif tuttu ve güç dengesinin artıda olduğu birkaç sol elde etmeyi hedefledi. Kampanyada hâlâ yapılacaklar var: farklı bir analiz türü için SAM cihazına bir numune teslimi daha ve sondaj sonrası temizlik. Temizlik adımlarından biri "RAGE" (Rotate to Agitate for Granule Expulsion) olarak adlandırılıyor; matkabı sallayarak içinde kalan numuneyi çıkarmayı amaçlıyor. Delik ve döküntünün belgelenmesi için çok sayıda görüntü de alınacak.

Düşük enerjili solların da bilimi boş geçmedi. ChemCam ve RMI mozaikleri "Titicaca", "Pampas" ve "Salta" hedeflerinde çekildi; kalibrasyon hedefi ile sondaj hedefinin Mastcam görüntüleri alındı, birkaç Navcam toz şeytanı çalışması ve Mastcam "tau" gözlemleri yapıldı, alacakaranlık görüntülemesi de planda yer aldı.

Enerji tasarrufu için paralellik denemesi

5061. solda yepyeni bir mühendislik faaliyeti denendi. Free'ye göre gezgin yaşlandıkça güç çıkışı yavaş yavaş azalıyor ve ekip faaliyetleri daha az enerjiyle yürütmenin yollarını arıyor. Stratejilerden biri paralellik: iki faaliyeti aynı anda çalıştırınca gezgin daha kısa süre uyanık kalıyor ve enerji tasarrufu sağlıyor. Ancak çiftlerin birlikte çalıştırılmasının güvenli olduğu önceden doğrulanmalı. Bu denemede, bilimsel verileri cihazdan uçuş bilgisayarlarına aktaran ve işlemciyi yoğun kullanan CheMin "Get Data" faaliyeti, veriler yörünge araçlarından birine gönderilirken aynı anda çalıştırıldı. Test iyi geçmiş görünüyor; ama sonuçları mühendislik ekibi çözümleyecek.

Sırada ne var?

Nazca kampanyası henüz bitmedi: SAM'e yapılacak ikinci teslim, RAGE ve temizlik adımları bekliyor. Asıl soru ise CheMin sonuçlarının ne söyleyeceği. Blog yazılarında bu sonuçlara dair bir bulgu yer almıyor; yumruların gerçekten özgün kristal biçimleri mi, yoksa başka minerallerle yer değiştirmiş psödomorflar mı olduğu da bu yüzden açık kalıyor. Ekip kampanyanın geri kalanını sonraki yazılarda anlatacak.