Koza Bulutsusu IC 5146: kuyruklu yıldıza benzeyen bir yıldız beşiği

Bir bulutsu ne zaman kuyruklu yıldıza benzer? Kuğu takımyıldızında iki dereceden geniş bir alanı kaplayan geniş açılı bir görüntü, bu sorunun yanıtını veriyor. Fotoğrafçı Piotr Czerski'nin temmuz ayında ABD'nin Kaliforniya eyaletindeki Ölüm Vadisi'nden çektiği ve 21 Eylül'de NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı olarak seçilen karede, göz önce Koza Bulutsusu'nun parlak "başına", ardından ondan sola doğru uzanan uzun ve karanlık toz "kuyruğuna" takılıyor. Ortaya çıkan bütün, gökyüzünde süzülen dev bir kuyruklu yıldızı andırıyor.

Baş: parlayan bir doğum bölgesi

Koza Bulutsusu, kataloglarda IC 5146 adıyla geçiyor; Caldwell 19 ve Sh2-125 adlarıyla da biliniyor. Kompakt bir yıldız oluşum bölgesi olan bulutsu, aynı anda iki farklı türde ışık saçıyor. Bir yandan, içindeki sıcak genç yıldızların morötesi ışınımıyla uyarılan hidrojen gazı kendi ışığını yayıyor ve kırmızımsı bir renk veriyor; buna yayılma (salma) bulutsusu deniyor. Öte yandan, gazla karışık toz taneleri yıldız ışığını saçarak mavimsi bir parıltı yaratıyor; bu da yansıma bulutsusu olarak adlandırılıyor. Koza'nın renk cümbüşü bu iki sürecin bir arada çalışmasından doğuyor.

Bulutsunun parlak bölümü yaklaşık 10 ışık yılı genişliğinde. Merkezine yakın konumdaki parlak bir yıldızın, çevresini aydınlatırken ışınımıyla gazın içinde bir boşluk açtığı düşünülüyor. Bölgedeki en büyük kütleli yıldızlardan biri olan BD+46 3474, B1 türünden genç bir yıldız. Kütlesinin Güneş'in yaklaşık 14 katı olduğu, yaşının ise yalnızca 100 bin yıl dolayında olduğu tahmin ediliyor. Koza'nın merkezinde ayrıca çıplak gözle görülemeyecek kadar sönük yıldızlardan oluşan genç bir küme de bulunuyor.

Kuyruk: Barnard 168

Görüntüdeki "kuyruk", aslında Barnard 168 olarak kataloglanan karanlık bir bulutsu. Yaklaşık 100 ışık yılı uzunluğundaki bu toz şeridi, arkasındaki yıldızların ışığını engellediği için görünür ışıkta koyu bir boşluk gibi duruyor. Ancak karanlık görünmesi orada bir şey olmadığı anlamına gelmiyor: Uzun toz iplikçiklerinin içinde, henüz doğum sürecinde olan yıldızlar saklanıyor.

Bu gizli doğumlar ancak kızılötesi ve X-ışını gözlemleriyle ortaya çıkarılabiliyor. NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu ve Chandra X-ışını Gözlemevi'nin bölgede yaptığı gözlemler, birlikte yüzlerce genç yıldız nesnesini tespit etti. Toz, görünür ışığı soğururken daha uzun dalga boylu kızılötesi ışığı geçirdiği için bu teleskoplar perdenin arkasını görebiliyor.

Bu tür ipliksi toz yapıları, gökbilimcilerin yıldız oluşumunu anlamak için yakından incelediği yerler. Gaz ve toz, iplikçikler boyunca yoğunlaştıkça kütleçekimi altında çöküp yeni yıldızların çekirdeklerini oluşturuyor. Koza Bulutsusu ile Barnard 168, bu sürecin farklı aşamalarını yan yana gösteriyor: başta yıldızlar doğmuş ve çevrelerini aydınlatmaya başlamış; kuyrukta ise süreç hâlâ tozun içinde sürüyor.

Ne kadar uzakta?

Bulutsunun uzaklığı için genellikle yaklaşık 2.500 ışık yılı değeri kabul ediliyor. Bununla birlikte uzaklık ölçümleri oldukça farklı sonuçlar vermiş ve tahminler daha uzak değerlere kadar uzanmış durumda. Bölgeyi aydınlatan yıldız BD+46 3474'ün tayfına dayanan bağımsız bir çalışma da yaklaşık 800 parseklik, yani 2.600 ışık yılı dolayında bir uzaklık öneriyor. Baş ve kuyruğun aynı uzaklıkta, aynı yapının parçaları olduğu düşünülüyor.

Gözlemciler için

Koza Bulutsusu, kuzey yarımkürede yaz ve sonbahar aylarında gökyüzünde yüksekte duran Kuğu takımyıldızının içinde yer alıyor. Samanyolu'nun yoğun yıldız alanlarının ortasında bulunduğundan, görüntüdeki gibi geniş bir alanı kapsayan çekimler yıldız denizi ile karanlık toz şeridi arasındaki karşıtlığı çok çarpıcı biçimde gösteriyor. Ancak bulutsu sönük olduğu için hem gözle hem fotoğrafla iyi sonuç almak karanlık bir gökyüzü gerektiriyor. Czerski'nin çekim yeri olarak Ölüm Vadisi'ni seçmesi de bu yüzden anlamlı: bölge, ABD'nin en karanlık gökyüzüne sahip yerlerinden biri olarak biliniyor.

Neden önemli?

Koza Bulutsusu, yıldızların doğduğu ortamın tek bir yapı değil, parlak ve karanlık bileşenleri olan geniş bir sistem olduğunu güzel bir örnekle gösteriyor. Görünür ışıktaki fotoğraflar estetik açıdan baş kısmını öne çıkarsa da, gelecekteki yıldızların büyük bölümü karanlık kuyruğun içinde biçimleniyor. Bu yüzden bölge, kızılötesi gözlemlerle yıldız oluşumunun ilk evrelerini incelemek isteyen gökbilimciler için önemli bir hedef olmayı sürdürüyor.

Kısaca

• Koza Bulutsusu (IC 5146), Kuğu takımyıldızında bir yıldız oluşum bölgesi.
• Parlak başı yaklaşık 10, karanlık kuyruğu Barnard 168 ise yaklaşık 100 ışık yılı uzunluğunda.
• Uzaklığı genellikle yaklaşık 2.500 ışık yılı olarak veriliyor.
• Spitzer ve Chandra, bölgede yüzlerce genç yıldız nesnesi tespit etti.