Kırmızı cüce çevresinde ters yönde dönen gezegen: GJ 3090 b bir ilke imza attı

Gökbilimciler, küçük ve soğuk bir kırmızı cüce yıldızın çevresinde neredeyse ters yönde dolanan bir gezegen buldu. GJ 3090 b adlı bu Neptün altı gezegenin yörünge düzlemi, yıldızının dönüş eksenine göre yaklaşık 136 derecelik bir açı yapıyor. Cenevre Üniversitesi'nden Yann Carteret'in başyazar olduğu ve 21 Eylül 2026'da yayımlanan çalışmaya göre bu, bir M cücesinin çevresinde keşfedilen ilk ters (retrograd) yörüngeli gezegen. Üstelik ekip, böyle bir yörüngeyi açıklayabilecek kütleli bir eşlikçiye dair hiçbir iz bulamadı.

Gezegenler neden normalde aynı yönde döner?

Yıldızlar, dönen bir gaz ve toz bulutunun çökmesiyle doğar. Bu sırada yıldızın çevresinde, aynı yönde dönen düz bir öngezegen diski oluşur ve gezegenler bu diskin içinde şekillenir. Bu yüzden gezegenlerin yörünge düzlemlerinin yıldızın ekvatoruyla aşağı yukarı hizalı olması ve yıldızla aynı yönde dolanması beklenir. Güneş Sistemi'nde de durum böyle: gezegenlerin yörüngeleri Güneş'in ekvatoruyla yalnızca birkaç derecelik fark gösteriyor.

Yine de son yirmi yılda, özellikle yıldızlarına çok yakın dolanan dev gezegenler arasında, yörüngesi ciddi biçimde eğik hatta ters olan pek çok örnek bulundu. Bu tuhaf yörüngeler çoğunlukla sistemdeki ağır bir cismin, örneğin uzak bir dev gezegenin ya da ikinci bir yıldızın, kütleçekimsel etkisiyle açıklanıyor. GJ 3090 b'yi şaşırtıcı kılan da bu açıklamaya uymaması.

Yıldızın önünden geçerken tayfı nasıl değiştirdiği ölçüldü

Bir gezegenin yörüngesinin yıldızın dönüşüne göre nasıl durduğunu anlamak için gökbilimciler Rossiter-McLaughlin etkisi denen olgudan yararlanıyor. Dönen bir yıldızın bir yarısı bize doğru yaklaşırken diğer yarısı uzaklaşır; bu da yıldız ışığının tayf çizgilerinde küçük kaymalara yol açar. Gezegen yıldızın önünden geçerken önce bir yarıyı, sonra diğerini kısmen örter ve tayftaki bu dengeyi belli bir sırayla bozar. Bozulmanın hangi sırayla gerçekleştiği, gezegenin yıldızın dönüş yönüyle aynı mı yoksa ters yönde mi ilerlediğini ortaya koyar.

Ekip, GJ 3090 b'nin altı geçişini Şili'deki La Silla Gözlemevi'nde, ESO'nun 3,6 metrelik teleskobuna bağlı iki tayfölçerle izledi. Bunlardan HARPS görünür ışıkta, yeni nesil NIRPS (Yakın Kızılötesi Gezegen Arayıcısı) ise yakın kızılötesinde çalışıyor. Kırmızı cüceler ışıklarının büyük kısmını kızılötesinde yaydığı için NIRPS bu tür ölçümler için özellikle elverişli. Çalışma, bu tekniğin yakın kızılötesi verilere uygulanmasıyla küçük gezegenlerin yörünge mimarisinin de incelenebileceğini gösteriyor.

Ölçümün belirsizliği de not edilmeli: hesaplanan üç boyutlu eğiklik açısı 136 derece, ancak hata payı yaklaşık artı 24, eksi 18 derece. Yani yörünge kesin olarak 136 derecede değil, ama hata payının en uç değerleri bile gezegeni ters yönde dolanan yörüngeler bölgesinde tutuyor.

Suçlu bir dev değilse ne?

GJ 3090, M2 sınıfında bir kırmızı cüce. Bu tür yıldızlar Güneş'ten küçük, soğuk ve sönük; en yakınları bile çıplak gözle görülemiyor. Samanyolu'ndaki yıldızların kabaca dörtte üçü M cücesi olduğundan, bu yıldızların çevresindeki gezegenleri anlamak galaksideki gezegen nüfusunu anlamanın da anahtarı.

GJ 3090 b, sistemin en içteki gezegeni ve yıldızının çevresindeki turunu yaklaşık 2,9 günde tamamlıyor. Sistemde doğrulanmış en az bir gezegen daha bulunuyor, yani GJ 3090 çok gezegenli bir sistem. Araştırmacılar sistemde ağır bir dış gezegen ya da geniş yörüngeli bir eş yıldız aradı, ancak bulamadı. Bu da yörüngenin sonradan bir dev cismin etkisiyle savrulduğu senaryolarını zayıflatıyor. Çalışmaya göre GJ 3090, bilinen kütleli bir eşlikçisi olmadan bu kadar eğik yörüngeye sahip ilk doğrulanmış çok gezegenli sistem.

Ekibin öne sürdüğü açıklama, eğikliğin en baştan, diskin kendisinde var olduğu yönünde. Yıldız oluştuktan sonra çevresine farklı yönden gelen ikinci bir madde akışı, yıldızın dönüş eksenine hizalı olmayan yeni bir disk oluşturmuş olabilir. Gezegenler bu eğik diskte doğup disk içinde yıldıza doğru göç ettiyse, bugünkü ters yörünge doğal olarak ortaya çıkar. Yazarlar bu "geç ikincil disk birikimi" ile diskin yönlendirdiği göç senaryosunu en olası açıklama olarak görüyor.

Neden önemli?

Gezegen yörüngelerinin yıldız dönüşüne göre konumu, gezegen sistemlerinin nasıl oluştuğu ve evrildiği konusunda en doğrudan ipuçlarından birini sunuyor. Şimdiye kadar bu ölçümlerin büyük kısmı Güneş benzeri yıldızların çevresindeki dev gezegenler için yapılabiliyordu. GJ 3090 b, küçük gezegenlerin ve küçük yıldızların da benzer sürprizler barındırabileceğini gösteriyor. Eğer ilkel disk eğikliği yaygın bir süreçse, M cücelerinin çevresindeki gezegen sistemleri sanıldığından çok daha çeşitli bir mimariye sahip olabilir. Bunu anlamak için benzer ölçümlerin çok daha fazla sistemde tekrarlanması gerekecek.