M78 yansıma bulutsusu (Messier 78, NGC 2068) nedir? Avcı'daki mavi toz bulutu
M78, Avcı'da yıldız ışığını saçan soğuk bir toz bulutudur: 1780'de Méchain buldu, içinde genç yıldızlar doğuyor ve komşusu McNeil Bulutsusu zaman zaman parlıyor.
- Türü
- Bulutsu
- Bulunduğu yer
- Avcı (Orion) takımyıldızı; Orion B moleküler bulutu
- Çap
- Görünür boyut yaklaşık 8′ × 6′
- Uzaklık
- Yaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı
- Keşif
- 1780, Pierre Méchain
M78 (Messier 78, NGC 2068), Avcı (Orion) takımyıldızında, Kemer'in kuzeydoğusunda duran bir yansıma bulutsusudur: yakındaki sıcak yıldızların ışığını saçan soğuk bir toz bulutu. Gaz kendi ışığını yaymaz; mavimsi parıltı, yıldız ışığının toza çarpıp dağılmasından gelir. Mesafesi kaynağa göre yaklaşık 1.350 ile 1.600 ışık yılı arasında verilir; görünür parlaklığı 8,3 kadirdir ve en iyi küçük bir teleskopla görülür.
Genel bakış: Orion B bulutunun parlak köşesi
M78, Orion Moleküler Bulut Kompleksi'nin iki büyük bileşeninden biri olan Orion B'nin içinde yer alır. Aynı kompleksin öbür yarısı olan Orion A'da ünlü Orion Bulutsusu bulunur. Derlemelere göre Orion B yaklaşık 1.370 ışık yılı uzaktadır ve içinde Alev Bulutsusu (NGC 2024), At Başı Bulutsusu (Barnard 33) ve M78 yer alır. M78, çevresindeki NGC 2064, NGC 2067 ve NGC 2071 ile birlikte bir grup oluşturur ve bu grubun en parlak yaygın yansıma bulutsusudur.
Bulutsu, Messier kataloğunun 78. kaydıdır. Katalog, kuyruklu yıldız avcısı Charles Messier'in kuyruklu yıldızlarla karıştırılmasın diye tuttuğu bulanık cisimler listesidir; bu yüzden içinde gerçek kuyruklu yıldızla hiçbir ilgisi olmayan bulutsular, kümeler ve galaksiler bulunur. M78 de onlardan biridir.
Yansıma bulutsusu ne demek?
Bulutsular ışıklarını üç yolla elde eder: gazı ısıtıp ışıldatarak (salma bulutsusu), arkadaki ışığı kapatarak (karanlık bulutsu) ya da yıldız ışığını yansıtarak. Yansıma bulutsusunda ışığı veren yıldız, çevresindeki gazı iyonlaştıracak kadar sıcak değildir; ama yakındaki toz tanecikleri ışığı her yöne saçar. Bu yüzden bulutsunun tayfı, onu aydınlatan yıldızın tayfını andırır.
Mavi renk, gökyüzünün mavi olmasıyla aynı olaydan gelir: saçılma mavi ışıkta kırmızıdan daha etkilidir. Karşılaştırma için komşu Orion Bulutsusu'nu düşünün: orada ışık, iyonlaşmış hidrojenin yaydığı kırmızımsı ışıktır. M78'in soğuk mavisi ise yalnızca yansımadır.
Bu ayrımı gökbilim tarihinde iki isim yerleştirdi: Vesto Slipher 1912'de Ülker (Pleiades) çevresindeki bulutsunun tayfını inceleyerek yansıma mekanizmasını belirledi; Edwin Hubble de 1922'de yansıma ve salma bulutsularını açıkça birbirinden ayırdı.
Fiziksel özellikler
- Görünür parlaklık: 8,3 kadir (görünür parlaklık ölçeğinde).
- Görünür boyut: yaklaşık 8 × 6 yay dakikası; yani gökte dolunayın çapından küçük bir leke.
- Uzaklık: ESO 2011'de yaklaşık 1.350, 2016'da yaklaşık 1.600 ışık yılı yazdı. Kaynaklar farklı değerler kullandığı için bu sayfada aralık olarak veriyoruz.
- Takımyıldız: Avcı; koordinatları sağ açıklık 05s 46dk 46,7sn, dik açıklık +00° 00′ 50″.
- Aydınlatan yıldızlar: HD 38563 A (10. kadir) ve HD 38563 B (11. kadir), ikisi de B türü yıldızlar.

Verileri göster
| Keşif yılı | 1780 |
|---|---|
| Uzaklık | 1.350-1.600 ışık yılı |
| Görünür parlaklık | 8,3 kadir |
| Görünür boyut | 8′ × 6′ |
| T Tauri yıldızı | 45 |
| Herbig-Haro nesnesi | 17 |
Ölçülen koordinatlardan çıkan ilginç bir sonuç: dik açıklığı neredeyse sıfır olan M78, gök ekvatorunun hemen üzerindedir. Bu yüzden hem Türkiye'den hem de güney yarımküreden görülebilir.
Yapısı: tozun içindeki doğum odaları
M78'in parlak mavi yüzü yalnızca görünen kısımdır. ESO'nun 2012'de yayımladığı görüntüde APEX teleskobunun milimetre altı dalga boyundaki gözlemleri, bulutsu boyunca "bir inci dizisi gibi" sıralanmış soğuk toz kümelerini gösterdi. Bazı toz yumaklarının sıcaklığı −250 °C'nin altındadır. Görünür ışıkta bu toz karanlık bir perde gibi durur; bu yüzden yıldız doğumunu görmek için farklı dalga boylarına bakmak gerekir. Aynı gözlemler, yoğun yumaklardan yüksek hızla çıkan gaz akıntıları da buldu: bunlar henüz oluşmakta olan yıldızların fırlattığı çıkışlardır.

Bulutsunun içinde yaklaşık 45 genç, düşük kütleli T Tauri yıldızı sayıldığı bildirilir; bunlar çekirdeklerinde henüz hidrojen yakmaya başlamamış, on milyon yıldan genç yıldızlardır. Ayrıca yaklaşık 17 Herbig-Haro nesnesi bilinir; bunlar yeni doğan yıldızların fırlattığı jetlerin etrafındaki gaza çarpmasıyla oluşan parlak lekelerdir. Gaz topaklarının çekirdek kütleleri 0,3 ile 5 Güneş kütlesi arasında değişir.
ESO'nun VISTA kızılötesi tarama teleskobu M78'i 2016'da görüntülediğinde, görünür ışıkta toz perdesinin arkasında kalan kırmızımsı ve sarımsı genç yıldızlar belirdi. ESO'ya göre bu yıldızlar tam anlamıyla olgunlaşmak için birkaç on milyon yıla ihtiyaç duyuyor. Aynı karede sağda komşu NGC 2071 yansıma bulutsusu da görülür; ESO'nun belirttiğine göre burada Güneş'in yaklaşık beş katı kütleli daha ağır bir genç yıldız bulunur.

Keşif tarihi
M78'i 1780'de Fransız gökbilimci ve haritacı Pierre Méchain keşfetti; aynı yıl Messier de onu kataloğuna ekledi. ESO'nun yazdığına göre kayıt Aralık 1780'e düşer. Méchain, 1744-1804 yılları arasında yaşadı; yaklaşık 25-26 derin gökyüzü cismi ve birkaç kuyruklu yıldız buldu. M63, M74 ve M76 da onun keşifleri arasındadır. Daha da önemlisi, Dunkerque ile Barselona arasında yaptığı jeodezik ölçümler metre biriminin tanımına temel olan çalışmanın parçasıydı. Paris Gözlemevi'nin müdürlüğünü de yaptı.
McNeil Bulutsusu: yıldızı parlayınca ortaya çıkan bulut
M78'in hemen yanında, 2004'te amatör gökbilimci Jay McNeil yeni bir bulutsu fark etti. Kentucky'nin Paducah kentinden gözlem yapan McNeil, yalnızca 75 mm'lik (3 inç) küçük bir teleskop kullanmıştı. Kaynaklardan biri keşif tarihini 23 Ocak 2004 olarak verir; ESO ise şubat 2004'ü anar, yani ayrıntıda kaynaklar çelişir. Kesin olan şu: bulutsu, Eylül 2003'ten önce çekilmiş görüntülerde yoktu.
Bu yelpaze biçimli bulutsu, V1647 Orionis adlı genç bir yıldızı çevreler. Kaynaklar, olayın bir FU Orionis ya da EX Lupi türü patlama olduğunu belirtir: genç yıldızlar, çevrelerindeki diskten üzerine yığılan madde nedeniyle ansızın parlayabilir ve çevresindeki tozu aydınlatabilir. Böyle patlamaların genç yıldızlarda yaygın olduğu düşünülür, ama nadiren yakalanır. McNeil Bulutsusu'nun parlaklığı 15-16 kadir düzeyindedir; yani M78'e kıyasla çok daha sönüktür.
Bulutsunun geçmişi de ilginçtir. 1966 fotoğraflarında Evered Kreimer onu bir kez yakalamıştı; 1951-1991 arasındaki başka görüntülerde ise yoktu. 2004'ten sonra gözden kayboldu, 2008'de yeniden belirdi ve Kasım 2018'e gelindiğinde yine yoktu. Bu değişken doğası, onu yıldız patlamalarını incelemek için bir örnek yapar.
M78 nasıl bulunur ve nasıl gözlenir?
M78'i bulmak için Avcı takımyıldızının üç yıldızlı Kemer'inden başlayın. Alnilam'ın da içinde olduğu bu dizinin en doğudaki yıldızının (Alnitak) kuzeydoğusuna bakın; M78 oradadır. Kış gökyüzünde Orion'un görüldüğü akşamlar, onu aramak için doğru zamandır.
- Karanlık gökyüzü şart: 8,3 kadir toplam parlaklık geniş bir alana yayılır; ışık kirliliği olan şehir gökyüzünde bulutsu kaybolur.
- Küçük teleskop yeter: M78 küçük teleskoplarda, iki yıldızın aydınlattığı bulanık bir leke olarak görünür. Teleskop seçimi için yeni başlayanlar rehberine bakabilirsiniz.
- Renk beklemeyin: Gözümüz sönük ışıkta renk ayırt edemez. Mavi renk, uzun pozlu fotoğraflarda ortaya çıkar.
- Takma ad: Amatör gökbilimciler ona görünümü yüzünden "Casper the Friendly Ghost" (Dost Hayalet Casper) bulutsusu der.
Euclid ve yeni görüntüler
ESA, 23 Mayıs 2024'te Euclid uzay teleskobunun M78 bölgesinin yüksek çözünürlüklü görüntüsünü yayımladı. Kare, M78'i ortada, NGC 2071'i üstte ve HH 24-26 Herbig-Haro nesnelerini altta gösterir. ESA'nın açıklamasına göre bu görüntüde daha önce görülmemiş yüz binlerce cisim, aralarında yıldızaltı cisimler (kahverengi cüce gibi) de seçilebiliyor. Euclid hakkında daha fazlası için Euclid görev sayfasına bakın.
Sık yapılan karışıklıklar
- M78 Orion Bulutsusu (M42) değildir. M42 bir salma bulutsusudur, çıplak gözle görülür; M78 ise yansıma bulutsusudur ve teleskop ister.
- Mavi renk bulutsunun kendi ışığı değildir. Işık, bulutsunun içindeki iki yıldızdan gelir ve tozdan yansır.
- McNeil Bulutsusu M78'in kendisi değildir. Aynı bölgedeki komşu bulutsudur ve onu V1647 Ori adlı ayrı bir yıldız aydınlatır.
Kısaca
- M78 (NGC 2068), Avcı'da, Orion B bulutunda yer alan yansıma bulutsusudur; yaklaşık 1.350-1.600 ışık yılı uzaktadır.
- Mavi ışığı HD 38563 A ve B yıldızlarının tozda saçılan ışığıdır; gaz ışıldamaz.
- Pierre Méchain 1780'de buldu, Messier aynı yıl kataloğuna ekledi.
- İçinde yaklaşık 45 T Tauri yıldızı ve 17 Herbig-Haro nesnesi bulunur: aktif bir yıldız doğum bölgesidir.
- McNeil Bulutsusu, 2004'te V1647 Orionis'in patlamasıyla belirmiş, sönmüş, tekrar parlamış değişken bir komşudur.
Aynı türdenTümü →
Karina Bulutsusu (NGC 3372) nedir? Eta Carinae'nin yuvası ve Webb'in Kozmik Uçurumlar'ıKarina (Carina) takımyıldızı, güney gökyüzüYaklaşık 7.500-8.500 ışık yılı
Atbaşı Bulutsusu (Barnard 33) nedir? Avcı'daki karanlık at siluetiAvcı takımyıldızı, Alnitak'ın güneyi; Orion B moleküler bulutuYaklaşık 1.300-1.400 ışık yılı
Küçük Halter Bulutsusu (M76) nedir? Perseus'taki sönük gezegenimsi bulutsuPerseus (Kahraman) takımyıldızı
Baykuş Bulutsusu (M97) nedir? Büyükayı'daki baykuş yüzlü gezegenimsi bulutsuBüyükayı takımyıldızı
Halter Bulutsusu (M27) nedir? Tilkicik'teki ilk keşfedilen gezegenimsi bulutsuTilkicik (Vulpecula) takımyıldızıYaklaşık 1.200 ışık yılı
Omega Bulutsusu (M17) nedir? Yay'daki Kuğu Bulutsusu'nun hikâyesiYay (Sagittarius) takımyıldızı















