21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Posidonius Krateri (Posidonius) nedir? Berraklık Denizi kıyısındaki çatlaklı krater

Posidonius Krateri, Berraklık Denizi'nin kuzeydoğu kıyısındaki yaklaşık 95 km çaplı Ay kraterdir; tabanı lavla dolup çatlamıştır, içinde kıvrımlı bir yarık uzanır ve küçük teleskopla izlenir.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Ay'ın yakın yüzü, kuzeydoğu; Berraklık Denizi'nin kuzeydoğu kıyısı, yaklaşık 31,9° K, 30,0° D
Çap
yaklaşık 95 km
Keşif
Teleskop çağında gözlendi; Lunar Orbiter 4 (1967), Apollo 15 (1971) ve Apollo 17 (1972) görevleri fotoğrafladı; LRO ayrıntılı haritaladı

Posidonius Krateri (Latince Posidonius), Ay'ın bize dönük yüzünde, Berraklık Denizi'nin kuzeydoğu kıyısında yer alan yaklaşık 95 kilometre çaplı bir çarpma kraterdir. Tabanı sonradan lavla dolmuş, yükselmiş ve yarıklarla bölünmüştür; üzerinde kıvrım kıvrım uzanan bir lav kanalı da vardır. Adını, Antik Yunan'ın çok yönlü bilgini Apameialı Posidonius'tan (yaklaşık MÖ 135 - yaklaşık MÖ 51) alır ve Türkiye'den küçük bir teleskopla izlenir.

Genel bakış: denizin kuzeydoğu köşesinde

Ay'ın yakın yüzündeki koyu ovalara "deniz" denir; bunlar büyük çarpmaların açtığı havzaların sonradan lavla dolmasıyla oluşmuştur. Kavramın ayrıntısı Ay denizi (maria) sözlük sayfasında, Ay'ın genel haritası ise Ay'ın yüzeyi maddesinde anlatılıyor. Posidonius, bu denizlerden biri olan Berraklık Denizi'nin kuzeydoğu kıyısında, Lacus Somniorum ("Rüyalar Gölü") adlı koyu ovanın güneyinde durur.

Krater yaklaşık 31,9° kuzey, 30,0° doğu konumundadır. İngiliz gökbilimci Thomas William Webb (1807-1885) bu yapıyı "duvarlı ova" diye tanımlamış ve yeni Ay'dan altı gün sonra iyi bir hedef olduğunu yazmıştı. Duvarla çevrili bu geniş düzlük, gerçekten de bir ovayı andırır.

Lunar Reconnaissance Orbiter'ın çektiği karede Posidonius: ok, krater tabanının batısındaki kıvrımlı yarığı gösteriyor; sağ alttaki çubuk 20 km'lik ölçeği veriyor.
NASA/GSFC/Arizona State University (LROC), PIA13687

Fiziksel özellikler

Posidonius yaklaşık 95 kilometre çapındadır; derinliği yaklaşık 1,37 kilometre olarak verilir. Bu, çapına göre oldukça sığ bir kraterdir: kenarı aşınmış ve özellikle batıda silik görünür. Çünkü tabanı bir dönemde lav akışıyla kaplanmıştır. Kraterin güney ve doğu yanında çarpmadan kalan set (rampart) hâlâ seçilebilir, kuzeyde ise daha belirsizdir.

Posidonius rakamlarla
Uzay Gündem
Verileri göster
Çapyaklaşık 95 km
Derinlikyaklaşık 1,37 km
Uydu krater Posidonius A11,1 km
Uydu krater Posidonius B14,1 km
Posidonius Y2 km

Ay'ın jeolojik zaman çizelgesinde Posidonius, Geç İmbriyen dönemine tarihlenir; tabanındaki lav düzlüğü ise çevre yüksek arazilere göre genç görünür. Çarpma kraterlerinin nasıl oluştuğunu çarpma krateri sayfasında bulabilirsiniz.

Yapısı: yükselmiş, çatlamış bir taban

Posidonius'un tabanı düz bir çanak değildir. Ortasında merkez tepe yoktur, ama taban engebelidir ve Rimae Posidonius (Posidonius yarıkları) adı verilen bir yarık ağıyla örülüdür. Ana kenarın içinde, doğuya kaydırılmış daha küçük, yarım daire biçimli ve lavla dolmuş eşmerkezli bir halka vardır. Taban hafifçe şişkindir; bu şişmenin geçmişte lavın tabanı yukarı itmesinden kaynaklandığı ve yarık sistemini de büyük olasılıkla onun oluşturduğu düşünülür. Kuzeydoğu kenarı, 14 kilometrelik Posidonius B ile kesilir; merkezin hemen batısında ise 11 kilometrelik Posidonius A bulunur. Kızılötesi tayf ölçümleri, merkezdeki tepeciklerde ve güneydoğu ile güneybatı kenarlarında saf kristal plajiyoklaz (Ay'ın eski yüksek arazilerinde bol bulunan açık renkli bir feldspat minerali) saptamıştır.

NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) uzay aracındaki LROC kamerasının ekibi Posidonius'u "taban çatlaklı krater" olarak sınıflandırır. Bu krater türü genellikle yüksek arazilerin deniz sınırına yakın yerlerinde görülür. LROC'a göre kraterin doğu yarısında taban çatlamış ve eğilmiştir; burada pürüzsüz tabana yaklaşık 1 kilometrelik bir basamak iner. Taban büyük ölçüde pürüzsüz bir düzlükle örtülüdür ve bu düzlük deniz bazaltı olarak değerlendirilir. Kraterin tabanı, batısındaki denizden yaklaşık 300 metre yüksektir. Üzerinde Posidonius A ve C gibi çok az sayıda kraterin bulunması, bu tabanın çevre yüksek arazilere göre genç olduğuna işaret eder.

Kıvrımlı yarık: LRO'nun gösterdiği

Kraterin en dikkat çekici ayrıntısı, tabanın batı yarısında dolanan kıvrımlı yarıktır. LROC ekibine göre bu yarık yaklaşık 50 metre derinliğindedir ve kıvrımlarının dalga boyu yaklaşık 1 kilometredir. Yarık kuzeyde batıya, sonra güneye, ardından güneybatı kenara doğru döner ve kenarın dibinde yoluna devam eder. Yani doğrusal uzaklığı, kıvrımlar boyunca kat ettiği yoldan çok daha kısadır.

Böyle yarıkların nasıl oluştuğu için LROC ekibi iki mekanizma anlatır. Birincisi mekanik aşınmadır: sıcak, çalkantılı lav tıpkı Dünya'daki nehirler gibi kanalını oyar. İkincisi ısıl erimedir: lav o kadar sıcaktır ki zemini kısmen eritir ve kanal zamanla derinleşir. Posidonius'un yarığı için de, tabanı dolduran büyük lav boşalmalarının kanalı oyduğu ya da erittiği yönünde öneriler var.

Apollo 15'in komuta modülünden Alfred Worden'ın 70 mm'lik Hasselblad ile çektiği, Posidonius'un Berraklık Denizi kıyısındaki hâlini gösteren kare.
NASA, Apollo 15 (AS15-91-12366)

Adını aldığı bilgin: Apameialı Posidonius

Krater, Suriye'deki Apameia kentinde doğan Posidonius'un adını taşır. Posidonius siyasetçi, gökbilimci, coğrafyacı, tarihçi ve öğretmendi; Stoacı felsefe okulunun en bilgili isimlerinden biri sayılırdı. Güneş'in uzaklığını ve büyüklüğünü, Dünya'nın çapını belirlemeye çalıştı; Ay'ın gelgitler üzerindeki etkisini de araştırdı. Yapıtlarının tamamı kaybolmuştur, ama sonraki yazarlar ondan geniş ölçüde yararlanmıştır.

Çevresindekiler: Chacornac, Daniell ve Posidonius Y

Kraterin güneydoğu kenarına, düzensiz ve beşgene yakın biçimli Chacornac Krateri yapışıktır. Adını Fransız gökbilimci Jean Chacornac'tan (1823-1873) alır. Kuzeyde, Lacus Somniorum'un güney yarısında ise Posidonius'tan çok daha küçük Daniell Krateri durur; adı İngiliz fizikçi ve kimyager John F. Daniell'e (1790-1845) aittir. Daniell'in batısındaki Rimae Daniell yarık sistemi, 150 milimetrelik bir teleskopla ayırt edilebilir.

Lacus Somniorum, çapı yaklaşık 425 kilometre olan ve "Lacus" (göl) olarak adlandırılan Ay yapılarının en büyüğüdür. Berraklık Denizi'ne, Posidonius'un kuzeybatısındaki geniş bir aralıktan bağlanır; Posidonius ise ovanın güney sınırının batı ucunu oluşturur.

Denizin içinde, Posidonius'un yakınında ise Dorsa Smirnov adı verilen 222 kilometrelik bir kırışık sırt sistemi uzanır. Bu sırtlar, kıyıya paralel dizilen, lav katılaştıktan sonra oluşan tektonik yapılardır. Sırtların üzerindeki, çapı yalnızca 2 kilometre olan Posidonius Y adlı küçük krater, çevresindeki parlak lekeyle dikkat çeker. Eskiden Posidonius Gamma (γ) olarak anılan bu yapıyı ilk kez 1867'de haritacı Julius Schmidt gözlemiş ve çevresindeki parlak lekeyi Linné Krateri'nin lekesine benzetmiştir. LROC ekibi bu krateri çok kayalık bulur ve bunu göreceli genç yaşının işareti sayar; çevresindeki parlak lekenin albedosu (yansıtma oranı) yüksektir.

Keşif tarihi ve görevler

Posidonius, teleskop çağından beri Ay gözlemcilerinin bildiği bir yapıdır, ama ayrıntıları uzay araçları sayesinde ortaya çıktı. Lunar Orbiter 4, 11-26 Mayıs 1967 arasında Ay'ın yakın yüzünün yaklaşık yüzde 99'unu çektiği sırada bu bölgeyi de kaydetti. Apollo programının 15. görevinde (31 Temmuz - 2 Ağustos 1971) komuta modülü pilotu Alfred Worden, yörüngeden kraterin fotoğrafını çekti. Apollo 17'nin (1972) harita kamerası da kraterin eğik bir karesini aldı; bu karede krateri dolduran lavın kenara kadar ulaştığı ve batıdaki denizin düzeyinden yüksekte kaldığı görülür. İnsanlı görevlerin genel tarihi için Ay'a yolculuklar maddesine bakabilirsiniz.

Posidonius'un gözlem tarihi
Uzay Gündem
Verileri göster
Julius Schmidt, Posidonius γ'yı gözledi1867
Lunar Orbiter 4 yörüngeden fotoğrafladı1967
Apollo 15'ten Worden fotoğrafladı1971
Apollo 17 harita kamerası eğik kare çekti1972
LROC kıvrımlı yarığı yayımladı2013

Günümüzde asıl ayrıntıyı LRO verir: LROC'un yüksek çözünürlüklü kareleri, kıvrımlı yarığı, tabandaki çatlakları ve Posidonius Y'nin kayalarını tek tek gösterir.

LROC geniş açılı kamera mozaiğinde Posidonius, Berraklık Denizi'nin kuzeydoğu kıyısında.
NASA/GSFC/Arizona State University (LROC-WAC), kamu malı / Wikimedia Commons

Türkiye'den ne zaman ve neyle görülür?

Posidonius, Ay'ın bize dönük yüzünde, çıplak gözle seçilen Berraklık Denizi'nin kuzeydoğu kıyısında olduğu için yerini bulmak kolaydır; ama krater olarak görmek için optik araç gerekir. Sitemizin Ay atlasındaki tabloya göre Posidonius yaklaşık 32° K, 30° D konumundadır; en iyi gözlem günleri büyüyen Ay'da yeni Ay'dan sonraki 6. gün ve küçülen Ay'da 19. gündür. Atlas, gözlem için küçük teleskop önerir. Webb'in "yeni Ay'dan altı gün sonra" notu da aynı günü gösteriyor.

Gözlem için birkaç not:

  • Büyüyen Ay'da akşam gökyüzünde Berraklık Denizi'ni bulun, ardından kuzeydoğu kıyısına bakın. Kuzey yarımküreden bakıldığında Ay'ın doğu kenarı sağdadır; teleskop görüntüyü ters çevirebilir.
  • Terminatöre yakın günlerde Güneş ufka alçak olduğu için kenarın duvarları, tabandaki çatlaklar ve iç halka gölgelerle belirginleşir. Dolunay çevresinde gölgeler kaybolur, krater düzleşir; bu yüzden dolunay, ayrıntı görmek için en kötü zamandır.
  • Gece yarısından sonra yükselen, küçülen Ay'ın 19. günü de aynı bölgeyi bu kez gölgeler karşı yöne düşerek gösterir. Evrelerin nasıl işlediği için Ay evreleri ve Ay evreleri, Ay ve Güneş tutulmaları sayfalarına bakabilirsiniz.
  • Alet seçimi için teleskop ve dürbün rehberi, fotoğraf için Ay fotoğrafı nasıl çekilir yazımız işe yarar.

Diğer görülecek yerler için Ay atlası sayfasına göz atın.

Kısaca

  • Posidonius, Berraklık Denizi'nin kuzeydoğu kıyısındaki yaklaşık 95 km çaplı, yaklaşık 1,37 km derinliğinde, Geç İmbriyen dönemine tarihlenen bir Ay krateridir.
  • Tabanı lavla dolmuş, yükselmiş ve çatlamıştır; LROC bunu "taban çatlaklı krater" olarak sınıflandırır ve tabanda yaklaşık 50 m derinliğinde kıvrımlı bir yarık uzanır.
  • Adı, Antik Yunan bilgini Apameialı Posidonius'tan gelir; güneydoğu kenarına Chacornac, kuzeyine Daniell Krateri komşudur.
  • Lunar Orbiter 4, Apollo 15, Apollo 17 ve LRO tarafından fotoğraflanmıştır.
  • Ay atlasına göre en iyi gözlem günü büyüyen Ay'da 6., küçülen Ay'da 19. gündür ve küçük teleskopla izlenir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar