DOOM (1993): oynanışı ve oyundaki gerçek Phobos, Deimos ve ışınlanma bilimi
1993 tarihli DOOM, Mars'ın iki uydusunda başlayan klasik bir nişancı oyunu; Phobos ve Deimos'un gerçek özelliklerini, MMX görevini ve kuantum ışınlanmasını oyunla karşılaştırıyoruz.
- Tür
- Aksiyon / macera
- Çıkış yılı
- 1993
- Geliştirici
- id Software
- Yayıncı
- id Software (ilk çıkış); Bethesda Softworks (güncel Steam sürümü)
- Platformlar
- PC (MS-DOS, Windows) ve 30'dan fazla platform; PlayStation, Xbox, Nintendo Switch
- Türkçe dil desteği
- Türkçe yok (arayüz ve altyazı)
DOOM, id Software'in 10 Aralık 1993'te yayımladığı birinci şahıs nişancı oyunu. Oyuncu, adı hiç söylenmeyen bir uzay askerini yönetir; sonradan hayranlar ona "Doomguy" demiştir. Hikâye Mars'ın iki uydusunda, Phobos ve Deimos'ta başlar ve kendini cehenneme taşır. Oyunun arka planı basit: Union Aerospace Corporation (UAC) adlı şirket, uydulardaki radyoaktif atık tesislerinde askerî makamların gizli ışınlanma deneyleri yapmasına izin verir ve deneyler ölümcül biçimde ters gider. Yani DOOM, kurgusu bakımından bir bilim kurgu korku hikâyesidir; serinin 2016'daki yeniden başlangıcını sitemizde DOOM (2016) sayfasında ele aldık.
Oyunun hikâyesi bilerek incedir; asıl iş, koridorlarda ilerlemek, anahtar kart bulmak ve karşınıza çıkanlarla baş etmektir. Bu yazıda oyunu, oynanışını ve sahnesi olan iki gerçek gök cisminin bilimini anlatıyoruz.
Nasıl oynanır?
Oyun, ilk kişi bakışıyla oynanan, 2,5 boyutlu görünümlü bir nişancıdır. Her bölümde amacınız çıkışa ulaşmaktır; yolda kapılar, asansörler ve kilitli bölümler vardır. Kilitli kapılar için bir anahtar kart ya da uzaktaki bir şalter gerekir. Tehlikeler arasında zehirli sıvı havuzları ve tavandan alçalan, nesneleri ezen bölümler de var. Silahlar arasında yumruk, tabanca, pompalı tüfek, testere, plazma tüfeği ve efsanevi BFG 9000 gibi araçlar bulunur; sağlık ve zırh bölümlerde toplanabilir.
Oyun beş zorluk düzeyi sunar ve her biri sekiz ana haritadan oluşan üç bölümle başlar: Phobos'taki "Knee-Deep in the Dead", Deimos'taki "The Shores of Hell" ve cehennemde geçen "Inferno". 1995'teki "The Ultimate DOOM" sürümüyle dördüncü bir bölüm olan "Thy Flesh Consumed" eklendi. Çok oyunculu tarafta iki ila dört oyunculu işbirlikçi mod ve ölüm maçı (deathmatch) vardır. DOOM'u klasik yapan unsurlardan biri de oyuncuların kendi haritalarını ve modlarını "WAD" dosyalarıyla paylaşabilmesidir; bu dosya adı İngilizce "Where's All the Data?" ifadesinden gelir.
Oyundaki bilim
DOOM'un bilimi iki katmanlı: bir yanda sahne olarak seçilen gerçek gök cisimleri, öte yanda hikâyenin kurduğu "ışınlanma deneyi" fikri. İkisinde de oyun gerçeği epey eğip bükmüştür, ama arka plandaki bilim hâlâ ilginç.
Phobos: oyundaki ilk durak
Phobos, 1877'de Asaph Hall'un keşfettiği iki Mars uydusundan biridir; adı Yunan mitolojisindeki Ares'in oğullarından "korku"yu temsil eden Phobos'tan gelir. NASA'ya göre boyutları yaklaşık 27 × 22 × 18 km'dir; yani küçük ve düzensiz biçimli bir kayadır. Uydu Mars'ı günde üç kez dolanır (yörünge süresi yaklaşık 7 saat 39 dakika) ve Mars yüzeyinin yaklaşık 6.000 km üzerinden geçer. Her zaman aynı yüzünü Mars'a döner. Yüzeyinin en büyük özelliği yaklaşık 9,7 km genişliğindeki Stickney Krateri'dir; yüzey, çok sayıda meteoroid çarpmasıyla ince toza dönüşmüş karbonlu kondrit benzeri (C tipi) kayaçlardan oluşur. Güneş alan yüzeyin sıcaklığı yaklaşık -4 °C'ye çıkarken gölgede -112 °C'ye düşer.
En büyük fark çekimdedir. Phobos'un yüzey çekimi yaklaşık 0,0057 m/s²'dir; yani Dünya'nınkinin yaklaşık 1/1.700'ü. Kurtulma hızı ise 11,39 m/s, yani saatte yaklaşık 41 km'dir. DOOM'daki asker ise Dünya'daki gibi sağlam adımlarla koşar, bir uçtan diğerine hızla hareket eder. Gerçek Phobos'ta bunların hiçbiri aynı çalışmazdı: saatte yaklaşık 41 km'lik bir hızla fırlatılan bir nesne uydunun çekiminden tamamen kurtulur ve bu kadar zayıf çekim, bir atmosferi tutmaya da yetmez. Oyun vakum, aşırı soğuk ve çekim farkı gibi sorunları oynanışa yansıtmaz; gerçek bir Phobos üssü ise basınçlı, kapalı ve ağır korumalı olmak zorunda olurdu.
Phobos'un geleceği de dramatik. NASA, uydunun Mars'a yüzyılda yaklaşık 6 fit (yaklaşık 2 metre) yaklaştığını ve 50 milyon yıl içinde ya Mars'a çarpacağını ya da parçalanıp bir halkaya dönüşeceğini belirtiyor; daha ayrıntılı hesaplar bu süreyi 30-50 milyon yıl aralığında veriyor. Oyuncu Phobos'ta sonsuza dek kalmaz; gerçek uydu da öyle.
Deimos ve uyduların kökeni
Deimos daha küçük ve daha uzaktadır: yaklaşık 15 × 12 × 11 km boyutlarında, Mars çevresindeki dolanımı 30 saat sürer. NASA'ya göre Deimos'un en büyük krateri yaklaşık 2,3 km genişliğindedir, yani Phobos'un en büyük kraterinin beşte biri kadar; yüzeyi, kraterlerin kısmen dolmasıyla daha pürüzsüz görünür ve yüzeyde 100 metre kadar kalın bir regolit (toz ve kırıntı tabakası) olabilir. Phobos'ta gözlenen oluk ve sırtlar Deimos'ta yoktur. Her iki uydu da karanlık, C tipi asteroitlere benzeyen bir malzemeden oluşuyor.
Uyduların nereden geldiği hâlâ tartışılıyor: bir görüşe göre Mars'ın yakaladığı asteroitler, başka bir görüşe göre ise Mars'a çarpan dev bir cismin fırlattığı malzemeden oluşmuş olabilirler; güncel çalışmalarda ikinci fikir öne çıkıyor. Bu tartışmayı çözmek için Japonya'nın JAXA ajansı MMX (Martian Moons eXploration) görevini 20 Ekim 2026'da (Japonya saatiyle) H3 roketiyle Tanegashima'dan fırlattı. Araç Phobos'tan örnek toplayıp Dünya'ya getirmeyi hedefliyor; görevin ayrıntıları MMX yola çıktı haberimizde, fırlatma hazırlıkları ve Stickney Krateri'nin kökeni sayfalarında anlatılıyor. Rusya'nın 2011'de gönderdiği Fobos-Grunt, Mars'a yollayacak sonraki motor ateşlemelerini başlatamadı ve Ocak 2012'de Dünya'ya düştü; yani Phobos'tan örnek getirmek tarihte henüz başarılmamış. Uyduların tamamı için Phobos ve Deimos sayfamıza göz atabilirsiniz.
Işınlanma: bilim kurgu mu, gerçek mi?
Oyunun felaketi "ışınlanma deneyi" yüzünden başlar. Gerçek bilimde de "teleportasyon" adlı bir deney var ama anlamı farklı: kuantum ışınlanması, madde ya da insan değil, bir parçacığın kuantum durumuna ilişkin bilgiyi başka yere aktarır. Bunun için paylaşılmış bir dolanık (kuantum dolanıklık) durum ve ayrıca klasik bir iletişim kanalı gerekir. Klasik kanal gerektiği için ışınlanma ışık hızını aşamaz. Kuramsal öneri 1993'te Bennett ve arkadaşlarından geldi; deneysel doğrulama 1997'de iki bağımsız grupça yapıldı (İtalya'da Popescu'nun, Avusturya'da Zeilinger'in ekibi). Rekor, 2017'de Micius uydusu aracılığıyla yaklaşık 1.400 km mesafede kaydedildi. Bugüne kadar fotonlarla, atomlarla ve süper iletken devrelerle gösterildi. Yani DOOM'un cehennem kapısı tamamen kurgudur: gerçek ışınlanma ne bir kapı açar ne de bir cisim taşır. Konuyu daha geniş okumak için Star Trek'teki gibi insan ışınlanabilir mi? yazımıza bakabilirsiniz.
Neyi doğru, neyi bilerek yanlış yapıyor?
- Doğru: Phobos ve Deimos gerçekten Mars'ın uydularıdır, Phobos daha büyük ve Mars'a daha yakındır.
- Basitleştirilmiş: Yerçekimi, atmosfer, sıcaklık ve radyasyon oyunda dikkate alınmaz; asker normal kıyafetle gezer.
- Kurgu: Uydularda radyoaktif atık tesisleri, devasa üsler ve cehenneme açılan geçitler gerçek değildir.
Geliştirme hikâyesi
DOOM'u id Software ekibi yaptı: tasarımcılar John Romero, Tom Hall ve Sandy Petersen; programcılar John Carmack, John Romero ve Dave Taylor; sanatçılar Adrian Carmack ve Kevin Cloud; müzik Robert Prince'e ait. Ekip, oyunu Evil Dead II ve Aliens filmlerinin havasını birleştirmek üzere tasarladı. Tom Hall'ın hazırladığı ayrıntılı hikâye belgesi ("Doom Bible") ekip tarafından reddedildi; oyun hikâyeyi arka plana atan bir yapıya kavuştu.
Teknik olarak oyun id'nin kendi motorunu kullanır: ikili uzay bölme (BSP) yöntemi, değişken zemin ve tavan yükseklikleri ve palet ayarına dayalı bir aydınlatma sistemi. Oyun gerçek üç boyutlu değildir; sabit açılı iki boyutlu çizimlerle üç boyut yanılsaması yaratır ve motor, odaların üst üste binmesine izin vermez. Dağıtım için shareware (deneme) modeli seçildi: ilk bölüm ücretsizdi, tam oyun ücretliydi. 10 Aralık 1993 gecesi ekip ilk bölümü internete yükledi ve aynı anda indirmek isteyen yaklaşık 10.000 kişi, yükleme yapılan üniversitenin ağını çökertti. Kaynak kod 1997'de ticari olmayan lisansla, 1999'da GNU Genel Kamu Lisansı (GPL) ile yayımlandı; bu sayede oyun, onlarca platforma ve topluluk motorlarına taşındı.
Etkisi ve ödülleri
DOOM, Dünya Video Oyunları Şöhretler Salonu'na (World Video Game Hall of Fame) alındı. Time dergisinin 23 Ağustos 2016 tarihli "Tüm Zamanların En İyi 50 Video Oyunu" listesinde ve Polygon'un 27 Kasım 2017 tarihli "En İyi 500 Video Oyunu" listesinde yer aldı. Kaynak kodunun sonradan GitHub üzerinden açılması, ticari bir oyunun açık biçimde paylaşılmasının tanınmış örneklerinden biri sayılır.
Hangi platformlarda var, Türkçe mi?
Orijinal oyun MS-DOS için çıktı; sonraki yıllarda 32X'ten başlayarak 2024'te PlayStation 5 ve Xbox Series X|S'e kadar 30'dan fazla platforma taşındı. Steam'deki güncel sürüm "DOOM + DOOM II" paketidir: iki oyunu, ek bölümleri, 16 oyuncuya kadar çevrimiçi ölüm maçını ve toplulukça hazırlanan modlar için oyun içi mod tarayıcısını bir arada sunar; Windows için hazırlanmıştır. Oyun ücretli bir üründür. Steam mağazasının dil listesinde Türkçe yer almıyor; oyun Türkçe arayüz ya da altyazı sunmaz. Oynanış zaten metne az bağımlı olduğundan dil engeli ciddi sorun değildir.
Kimlere uygun, benzer oyunlar
DOOM; hızlı tempolu nişancı oyunlarının tarihini görmek, retro grafiklerle çatışmayı denemek ve modlarla oyalanmak isteyenlere uygun. Hikâye ve atmosfer arayanlara daha az şey sunar. Modern bir deneyim isterseniz aynı evrenin 2016 tarihli yeniden yorumu olan DOOM (2016) sayfamız Mars, radyasyon ve MOXIE bilimiyle sizi karşılıyor.
Fragman
Video: https://www.youtube.com/watch?v=-4-xswoPRpo
Benzer oyunlarTümü →
Galaxy on Fire 2: oynanışı ve oyundaki gerçek zaman genişlemesi, süpernova bilimiFishlabs2010 · iOS, Android, PC, macOS
Starlink: Battle for Atlas: oynanışı ve oyundaki gerçek kaçış hızı, atmosfere giriş bilimiUbisoft Toronto2018 · PC, PlayStation 4, Xbox One, Nintendo Switch
Everspace: oynanışı ve oyundaki gerçek asteroit kuşağı, uzay enkazı, bulutsu bilimiROCKFISH Games2017 · PC (Windows, macOS, Linux), PlayStation 4, Xbox One, Nintendo Switch
SpaceBourne 2: oynanışı ve oyundaki gerçek gezegen yerçekimi, Dış Uzay AntlaşmasıBurak Dabak2025 · PC (Windows)
SpaceBourne: oynanışı ve oyundaki gerçek kara delik, yapay yerçekimi, hibernasyon bilimiBurak Dabak2018 · PC (Windows)
Helldivers 2: oynanışı ve oyundaki gerçek yörünge, atmosfere giriş, dev böcek bilimiArrowhead Game Studios2024 · PC, PlayStation 5, Xbox Series X|S


















