Oort bulutu

Oort bulutu, güneş sistemini çok uzaklardan küresel bir kabuk gibi sardığı düşünülen ve uzun dönemli kuyruklu yıldızların geldiği yer olarak kabul edilen, buzlu cisimlerden oluşan varsayımsal bir bölgedir. Doğrudan gözlenememiştir; varlığı kuyruklu yıldızların yörüngelerinden çıkarılmıştır.

Nasıl oluşur?

Güneş sistemi doğarken dev gezegenlerin yakınında çok sayıda buzlu gezegencik vardı. Bu cisimlerin pek çoğu Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'ün kütleçekimi tarafından fırlatıldı. Bir kısmı sistemden tamamen çıktı, bir kısmı ise çok uzak ve uzun yörüngelere itildi. Bu uzaklıkta komşu yıldızların ve galaksinin gelgit etkisi yörüngeleri yeniden biçimlendirerek bulutu bir küre hâline getirdi.

Bulutun iç kısmı daha yassı bir disk olabilir. Bulutun tahmini uzaklığı Güneş'ten yaklaşık 2.000 ile 200.000 astronomik birim arasındadır; yani dış kenarı yaklaşık üç ışık yılına kadar uzanabilir. Dış kenar, Güneş'in kütleçekiminin yıldızlararası etkilere karıştığı sınırdadır. Bu uzaklıkta Güneş'in çekimi çok zayıftır ve cisimler dolaşmak için binlerce, hatta milyonlarca yıl harcar. Geçen bir yıldız ya da galaksinin gelgit kuvveti, bir cisim yörüngesini sarsabilir ve onu iç güneş sistemine düşürerek kuyruklu yıldıza çevirebilir.

Örnekler

Hale-Bopp (1997) ve Hyakutake (1996) gibi parlak uzun dönemli kuyruklu yıldızlar Oort bulutundan geldiği düşünülen cisimlerdir; Hale-Bopp'un dönemi yaklaşık 2.400 yıl, Hyakutake'ninki yaklaşık 70.000 yıldır. 2020 yılında görülen NEOWISE kuyruklu yıldızı da yaklaşık 6.800 yıllık bir dönemle Güneş'e gelir. Dönemi yirmi yıldan kısa kuyruklu yıldızlar ise çoğunlukla Kuiper kuşağı ve saçılmış diskten gelir. Voyager 1 2026'da Güneş'ten 170 astronomik birimden fazla uzaktaydı, ama tahminlere göre Oort bulutuna yaklaşık 300 yıl sonra ulaşacak ve bulutu geçmesi yaklaşık 30.000 yıl sürecektir.

Dış bulutun toplam kütlesi için yaklaşık beş Dünya kütlesi gibi tahminler yapılır ve bulutun milyarlarca buzlu cisim barındırdığı düşünülür; ama bu cisimler birbirinden on milyonlarca kilometre uzaktadır. Sedna gibi çok uzak yörüngeli cisimler, bulutun iç kısmı ile ilişkili olabilir.

Tarihçe

Hollandalı gökbilimci Jan Oort 1950'de, uzun dönemli kuyruklu yıldızların Güneş'ten en uzak noktalarının (günöte) yaklaşık 20.000 astronomik birim çevresinde yoğunlaştığını fark ederek böyle bir bulutun var olması gerektiğini öne sürdü. Bu fikri daha önce Ernst Öpik de 1932'de ileri sürmüştü, bu yüzden bazen "Öpik-Oort bulutu" denir. Bulut hâlâ doğrudan görülemiyor.

Neden önemli?

Oort bulutu, güneş sisteminin sınırlarını ve ilk dönemlerini anlamamıza yardımcı olur. Ayrıca kuyruklu yıldızların Dünya'ya su ve organik madde taşıyıp taşımadığı sorusuyla bağlantılıdır. Güneş sisteminin gerçek sınırı, heliosferden çok daha ötede, bu bulutun dış kenarıdır.

Merak edilenler

Oort bulutunun varlığı hâlâ varsayımdır, çünkü içindeki cisimler çok soluktur ve en yakın görünür hedeflerin bile ışığı neredeyse yok denecek kadar azdır. Bulutun iç kısmında, Güneş'e yaklaşık 2.000 ile 20.000 astronomik birim uzaklıkta "Hills bulutu" (iç Oort bulutu) denilen, daha yoğun ve diske yakın bir bölge olabileceği düşünülür. Vera Rubin Gözlemevi'nin Kuiper kuşağında on binlerce yeni cisim bulması beklenmektedir; bu, dış güneş sisteminin yapısını daha iyi anlamamızı sağlayabilir. Uzun dönemli kuyruklu yıldızlar gökyüzünün her yönünden ve her eğimle gelir. Bu her yönden gelme durumu, dış bulutun küresel olduğunu düşündürür.

İlgili terimler

• Kuyruklu yıldız
• Kuiper kuşağı
• Heliosfer
• Astronomik birim
• Güneş sistemi
• Jan Oort