Güneş lekesinin çevresindeki plazma jetleri, yavaş manyetoakustik dalgalarla bağlantılı çıktı
Yunnan Gözlemevi ekibi NVST verisinde 176 dinamik fibrili ölçtü; jetlerin hareketi leke çevresindeki yavaş manyetoakustik dalgalarla uyum gösteriyor.

Güneş'in yüzeyindeki karanlık bir lekenin çevresinde, kromosfer denen katmanda küçük plazma jetleri sürekli yükselip alçalıyor. Çin Bilimler Akademisi'ne bağlı Yunnan Gözlemevi'nden araştırmacılar, bu jetlerden 176 tanesini tek tek ölçtü ve hareketlerinin, Güneş atmosferinde ilerleyen yavaş manyetoakustik dalgalarla bağlantılı olduğuna dair yeni gözlemsel kanıt sundu. Çalışma The Astrophysical Journal'da yayımlandı.
Ekip, Yunnan Gözlemevi'nin Yeni Vakum Güneş Teleskobu'nun (NVST) yüksek çözünürlüklü verilerini kullandı. Çalışmaya göre incelenen bölge, 10 Ocak 2023'te gözlenen NOAA 13182 numaralı etkin bölge. Bölgeye, belirgin bir umbra (leke çekirdeği) ve penumbra (çevresindeki daha açık kuşak) taşıyan olgun bir leke hâkim.
Dinamik fibriller nedir?
Dinamik fibriller, kromosferde görülen uzun, ince ve jet benzeri yapılardır. Plazma yukarı fırlar, bir noktada durur ve geri düşer; zaman–uzaklık çizelgesinde bu yol bir parabol çizer. Makaledeki girişe göre bunlar, Güneş'in kenarında görülen spiküllerin ve diskin ortasında görülen mottle yapılarının etkin bölgelerdeki karşılıkları. Kromosfer, Güneş'in görünür yüzeyi ile çok sıcak dış atmosferi (korona) arasında kalan katman olduğundan, buradaki küçük ölçekli hareketler enerjinin yukarıya nasıl taşındığı sorusunun parçası.
Yaygın açıklamaya göre bu jetleri şok dalgaları sürüyor. Yüzeyin altındaki çalkantılar yavaş manyetoakustik dalgalar, yani manyetik alan çizgileri boyunca ilerleyen ses benzeri basınç dalgaları oluşturuyor. Dalga yukarı çıktıkça yoğunluk azaldığı için genliği büyüyor ve sonunda şoka dönüşüyor; plazma ani bir ivmeyle fırlatılıyor, ardından yaklaşık sabit bir yavaşlamayla geri düşüyor. Çalışmanın giriş bölümü, mekanizmanın benzetimlerle iyi oturduğunu ama doğrudan gözlemsel kanıtın sınırlı kaldığını belirtiyor. Yeni çalışma bu boşluğu doldurmayı hedefliyor.
Ölçülen değerler
Araştırmacılar Hα çizgisindeki NVST görüntülerinde 176 dinamik fibril belirledi. Bunların 132'si tek parabollü, 44'ü birbirini izleyen en az iki parabolden oluşan çok parabollü harekete sahip. Ortalama yavaşlama 120 ± 43 m/s², en büyük hız 15,9 ± 4,5 km/s, en büyük uzunluk 1,13 ± 0,48 Mm (yaklaşık 1130 kilometre) ve süre 270 ± 63 saniye olarak ölçüldü. Makaleye göre yavaşlama, Güneş'in 274 m/s²'lik yerçekimi ivmesinin altında kalıyor; bu, plazmanın dik değil, eğik manyetik alan çizgileri boyunca hareket etmesiyle açıklanabiliyor. Ölçümler gökyüzü düzlemindeki izdüşümler olduğundan gerçek değerler farklı olabilir.
Parametreler arasında orta ile güçlü ilişkiler çıktı. En belirgini, yavaşlama ile en büyük hız arasındaki pozitif ilişki (Spearman katsayısı 0,71). Önceki benzetimlere dayanan yorumla bu, şokla sürülen kromosfer jetlerinin beklenen izi. Başlangıç hızlarının kromosferdeki ses hızını aştığı da şok oluşumuyla uyumlu.
Penumbra dalgalarıyla bağlantı
Çalışmanın dikkat çeken bulgusu, bir çok parabollü olayın hareketiyle "koşan penumbra dalgaları" arasındaki ilişki. Koşan penumbra dalgaları, leke penumbrasında dışarıya doğru yayılan parlaklık dalgalanmaları. Olayın baskın salınım periyodu 287 saniye, dalgalarınki 263 saniye çıktı. Ekip, fibril periyotlarıyla bu dalgaların periyotları arasındaki uyumu ilk kez belirlediğini yazıyor.
Manyetik alanın eğimi de fark yarattı. Daha dik alan çizgilerinin olduğu yerlerde fibriller daha büyük yavaşlamaya ve daha kısa periyoda sahipken, daha yatay alanlarda tersi görüldü. Araştırmacılar bunu, yavaş manyetoakustik dalgaların yayılmasını belirleyen akustik kesme frekansının alan eğimine bağlı olmasına bağlıyor. Çok dalga boyunda yapılan gözlemler ise fibrillerin izlerinin kromosferden geçiş bölgesine ve koronaya kadar uzandığını gösteriyor; bu, jetlerin enerji taşınmasına ve ısınmaya katkı yapabileceğini düşündürüyor.
Sınırlar ve sırada ne var
Sonuçlar tek bir etkin bölgeden ve yaklaşık bir saatlik (04.39–05.50 UT) iyi görüş koşullarındaki bir gözlem aralığından geliyor. Fibrilleri ekip elle belirledi. Dalga bağlantısı ise çok parabollü olayların yalnızca bir örneğinde ayrıntılı gösterildi. Bu yüzden bulgu, fibril ile dalga ilişkisine dair güçlü bir işaret olsa da genel bir kural sayılamaz. Daha fazla leke ve daha uzun gözlem serileri gerekecek.
Yine de sonuç, Güneş atmosferinin ince yapısını çözmek için yer tabanlı yüksek çözünürlüklü teleskopların değerini vurguluyor. Ekip, NVST verilerini Güneş Dinamikleri Gözlemevi'nin (SDO) morötesi görüntüleri ve vektör manyetik alan verileriyle birleştirerek jetlerin farklı atmosfer katmanlarındaki izini sürdü.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















