Zeki Aslan

Zeki Aslan, Türkiye'nin en büyük gözlem merkezlerinden TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin (TUG) ilk müdürü olan Türk gökbilimcidir. 1940'ta Artvin'de doğdu; Ankara Üniversitesi'nde astronomi okudu, İngiltere'de Sussex Üniversitesi'nde ve Greenwich Gözlemevi'nde yetişti. 1980'lerde ulusal bir gözlemevi için Türkiye'nin dağlarında yer araştırdı, ardından Antalya'daki Bakırlıtepe'de kurulan gözlemevinin kuruluş projesini yürüttü ve 1995-2007 arasında yönetti. Akdeniz Üniversitesi Fizik Bölümü'nün kurucularındandır ve 1992'den bu yana ışık kirliliği üzerine çalışıyor.

Erken yaşamı ve eğitimi

Aslan, 25 Haziran 1940'ta Artvin'de doğdu. Ortaöğrenimini Kars'ta, 1959'da Cılavuz İlköğretmen Okulu'nda tamamladı. 1963'te Ankara Üniversitesi'nin astronomi ve matematik bölümünden ve Ankara Yüksek Öğretmen Okulu'ndan mezun oldu.

Yüksek lisans ve doktora için İngiltere'ye giderek 1967-1971 yıllarında Sussex Üniversitesi'nde öğrenim gördü. Bu dönemde, 1966-1970 arasında Greenwich Gözlemevi'nde araştırma asistanı, 1970-1972 arasında ise araştırmacı olarak çalıştı.

Kariyeri

1972'de Türkiye'ye döndü ve Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi astronomi bölümünde araştırma görevlisi olarak işe başladı. 1979'da doçent oldu ve 1987'ye kadar Ankara'da çalıştı. 1980'de ABD'deki Oklahoma Üniversitesi'nde konuk araştırmacı olarak bulundu.

1987'de Malatya'daki İnönü Üniversitesi'ne geçti ve burada profesör oldu. 1992'de Antalya'daki Akdeniz Üniversitesi'ne geçerek Fen-Edebiyat Fakültesi Fizik Bölümü'nün kuruluşunu üstlendi; bölüm başkanlığını 1992-1998 ve 2003-2004 yıllarında, 2005'te de birkaç ay süreyle yürüttü. Aynı yıl, 1992'de, Fransa'daki Paris Gözlemevi'nde konuk araştırmacı olarak çalıştı. Akdeniz Üniversitesi'ndeki görevini 2007'ye kadar sürdürdü.

Ulusal gözlemevinin kuruluşu

Aslan'ın adı en çok TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi ile birlikte anılır. Büyük bir teleskop için doğru yeri bulmak, bir gözlemevi projesinin en kritik adımıdır: Gökyüzünün yılın büyük bölümünde açık olması, havanın durgun olması ve yakınlarda şehir ışığı bulunmaması gerekir.

1982-1986 yıllarında yürütülen ulusal gözlemevi yer seçimi çalışmalarında etkin rol aldı; Türkiye'nin pek çok zirvesine çıkarak ölçüm verisi topladı. Çalışmalar sonunda Antalya'nın Saklıkent bölgesi öne çıktı. 1992-1995 arasında gözlemevinin kuruluşuna yönelik TÜBİTAK projesinin yürütücülüğünü yaptı.

Gözlemevi, Antalya'nın yaklaşık 50 kilometre batı-güneybatısında, Bakırlıtepe'de 2.500 metre yükseklikte kuruldu. Kuruluş ve işletme yönetmeliği 17 Temmuz 1995'te yayımlandı; Aslan aynı yıl gözlemevinin müdürü oldu ve bu görevi 2007'ye kadar sürdürdü. Gözlemevi 1997'de resmî olarak açıldı; ilk bilimsel gözlemler Ocak 1997'de 40 santimetrelik T40 teleskobuyla başladı. Eylül 2001'de 1,5 metrelik Rus-Türk Teleskobu RTT150 ilk ışığını aldı. Aslan'ın müdürlük döneminden sonra 60 santimetre ve 1 metre çaplı teleskoplar da eklendi.

Uzay ve astronomiye etkisi

TUG, kurulduğu günden bu yana Türk gökbilimcilerin yurt içinde araştırma yapabildiği başlıca merkezlerden biri oldu. Sonraki yıllarda RTT150 ile yapılan gözlemler, dev yıldız HD 208897'nin çevresinde bir ötegezegenin keşfine ve Planck uydusu verilerinin takibiyle 47 yeni galaksi kümesinin tanımlanmasına katkı sağladı. Bugün gözlemevi, TÜBİTAK ve Atatürk Üniversitesi ortaklığıyla kurulan Türkiye Ulusal Gözlemevleri yapısı içinde çalışmalarını sürdürüyor.

Işık kirliliğiyle mücadele

Aslan, 1992'den bu yana Türkiye'de ışık kirliliğinin önlenmesi üzerine çalışıyor. Işık kirliliği, gereksiz ve yanlış yönlendirilmiş yapay aydınlatmanın gece gökyüzünü aydınlatması, yıldızları görünmez kılması ve gözlemevlerinin verimini düşürmesidir. Emekli olduktan sonra da Türkiye'nin farklı bölgelerinden toplanan verilerle gökyüzü parlaklığını ölçme çalışmalarını sürdürdü.

Bilmeye değer

• Gözlemevi için yer ararken Türkiye'nin birçok dağının zirvesine bizzat çıkıp ölçüm aldı.
• Ulusal gözlemevinin kurulduğu Bakırlıtepe 2.500 metre yüksekliktedir.
• Gençliğinde dört yıl Greenwich Gözlemevi'nde araştırma asistanı olarak çalıştı.
• 2012'de Ulusal Astronomi Kongresi katılımcılarına Nemrut Dağı'nda gözlemevi kurulum çalışmalarını anlattı.

Ayrıca bakınız: Türk astronomlar kimlerdir? İlk Türk gökbilimcilerden bugüne

Fotoğraf: H. Aziz Kayıhan · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons